Posts Tagged ‘ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ’

ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਦੁਆ (ਕਹਾਣੀ) ~ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ

March 20, 2018

“ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ। ਮਗਰ ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਨਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੀੜੀ ਸੁਲਗਾਈ। ਦੋ ਤਿੰਨ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਭਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਕਿਫ ਸਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਦਰਮਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੋਕਿਆ।

ਆਪ ਨੇ ਵਾਕਿਆ ਇਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ:
“ਗੋਲਡੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੰਦਰਾਂ ਬਰਸ ਤੋਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਰ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ…..ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸੁਨਹਰੀ ਮਾਇਲ ਭੂਸਲਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਸੀਨ ਕੁੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਗ ਦੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲਾਰੈਂਸ ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। “ਗੋਲਡੀ ਖੜੇ ਰਹਿਣਾ ਇੱਥੇ। ਮੈਂ ਅਜੇਹੁਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਬਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ। ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਗੋਲਡੀ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਕੰਨ ਲਟਕਾਈ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ।

ਸਪੇਨੀਅਲ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਂਬਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਗਰ ਮੇਰੇ ਗੋਲਡੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੁਮਾਇਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਨਾ ਦਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੋਸਤ ਯਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੋੜਨ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਮਗਰ ਗੋਲਡੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਦਾਣਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ।

ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਇੱਤਫਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਲਾਰੈਂਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਘੁੰਮਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਠੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਤਰੰਜ ਖੇਡਣ ਦੀ ਮਰਜ਼ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਕਈ ਘੰਟੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਗੋਲਡੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ। ਬਾਜ਼ੀ ਛੱਡਕੇ ਲਾਰੈਂਸ ਦੇ ਗੇਟ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਭੱਜਿਆ। ਗੋਲਡੀ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਕੰਨ ਲਟਕਾਏ ਖੜਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਜੀਬ ਨਜਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ “ਦੋਸਤ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਅੱਛਾ ਸੁਲੂਕ ਕੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ!”

ਮੈਂ ਬੇਹੱਦ ਪਛਤਾਇਆ। ਇਸਲਈ ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਮੈਂ ਸ਼ਤਰੰਜ ਖੇਡਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ….. ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ। ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਾਕੇ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਦਰਅਸਲ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਹਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦੇਵਾਂ…. ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਮੁਹੱਬਤ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੁਜੱਰਦ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬੱਬ ਉਸਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹਈਆ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੱਸੀ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ….. ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜੁਲਮ ਕੀਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਮੁਹੱਬਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਰਵਾ ਹੈ….. ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਾਬਸਤਾ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਸਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਆਕਾ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ। ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਤਹਈਆ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਗੋਲਡੀ ਨੂੰ ਹਲਾਕ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।

ਗੋਲਡੀ ਕਦੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਮੈਥੋਂ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ। ਮੇਰੀ ਤਨਹਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਬੇਹੱਦ ਫਿੱਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਜੂਦ ਇੱਕ ਸ਼ੀਰਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰਮਾਮੂਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕਈ ਦੋਸਤ ਮਜ਼ਾਕ ਉੜਾਂਦੇ ਸਨ। “ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਗੋਲਡੀ ਕੁੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ ਹੁੰਦੀ।”

ਇੰਜ ਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਫ਼ਿਕਰੇ ਕਸੇ ਜਾਂਦੇ ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾ ਦਿੰਦਾ। ਗੋਲਡੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਹੀਨ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਫ਼ੌਰਨ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਹਲਕੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੂਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾਓ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦੇ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰੰਜੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੁਹਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਮੁਮਕਿਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ।

ਅਜੇ ਉਸ ਨੇ ਟੰਗ ਉਠਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ ਯਾਨੀ ਅਜੇ ਨਿਆਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਥੂਥਨੀ ਵਧਾ ਕੇ ਸੁੰਘਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਤਾਂ ਦੁਮ ਦਬਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ….. ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈਰਤ ਜਿਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਹਾਂ ਇਹ ਮੈਥੋਂ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਰ ਤੱਕ ਗਰਦਨ ਸੁੱਟੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਦਾਮਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉੱਠਿਆ। ਉਠ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਪਿਆਰਿਆ ਪੁਚਕਾਰਿਆ। ਬੜੀ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਦੁਮ ਹਿਲੀ…. ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰਸ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਖ਼ਾਹ – ਮਖ਼ਾਹ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਨੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕੁੱਤਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਬੇਪਰਵਾਹ ਆਦਮੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਗ਼ਫ਼ਲਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਿਮੋਨੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਮੇਰੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਭੱਜਿਆ। ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਮਗਰ ਅਸਰ ਨਦਾਰਦ। ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫ਼ ਸੀ। ਸਾਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਉੱਠਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, “ਫ਼ਿਕਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸਦੀ ਤਕਲੀਫ ਕੁੱਝ ਘੱਟ ਹੈ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂਕਿ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਅੱਖ ਲਗਾ ਲਵਾਂ। ਅਠਵੀਂ ਰੋਜ਼ ਖ਼ੁਦਾ ਖ਼ੁਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹਲਕਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਉੱਤਰ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਥੱਕੀ ਥੱਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਣ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।

ਨਮੋਨੀਏ ਦੇ ਜਾਲਿਮ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹੀ। ਲੇਕਿਨ ਤਾਕਤਵਰ ਦਵਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਠੀਕ ਠਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਗ਼ੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ “ਆਸ਼ਿਕ ਮਾਸ਼ੂਕ ਕਿੱਥੇ ਗਾਇਬ ਸਨ ਇਤਨੇ ਦਿਨ?”

“ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ?”

“ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਲੜ ਗਈ ਸੀ ਗੋਲਡੀ ਦੀ?”

ਮੈਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਰਿਹਾ। ਗੋਲਡੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਭੌਂਕਣ ਦਿਓ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ।

ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕੁਨਦ ਹਮਜਿਨਸ ਬਾਹਮ ਜਿਨਸ ਪਰਵਾਜ਼। ਕਬੂਤਰ ਬਾ ਕਬੂਤਰ ਬਾਜ਼ ਬਾ ਬਾਜ਼।

ਲੇਕਿਨ ਗੋਲਡੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਮਜਿਨਸਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਜ਼ਾਤ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਗੋਲਡੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਕਿਆ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ। ਇੱਕ ਸ਼ਖਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕੁੱਤਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਜ਼ਾਤ ਦਾ। ਉਸ ਸ਼ਖਸ ਦਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੋ ਲਿਆ। ਸਟਰੈਚਰ ਉੱਤੇ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰੁਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਮਾਲਿਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਰਹੋ। ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ….. ਕੁੱਤਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਦਰ ਮਾਲਿਕ ਦਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਨਾਕਾਮ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ….. ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੂਜੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਗਈ….. ਕੁੱਤਾ ਬਾਰਾਂ ਬਰਸ ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਿਕ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਾਖ਼ਾਨੇ ਲਈ ਕੁੱਝ ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਹਟਦਾ….. ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ….. ਆਖਿਰ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਮੋਟਰ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਗਰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਆ….. ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ….. ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੂੜੀ ਭਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਕਾ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ।

ਮੈਂ ਇਹ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਹੀ ਦਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਗੋਲਡੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇਲਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਹ ਦਾਸਤਾਨ ਕਈ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ। ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਵਕ਼ਤ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤਰਲਤਾ ਤਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, “ਮੇਰੇ ਗੋਲਡੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਵਾਬਸਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ….. ਗੋਲਡੀ ਮਾਮੂਲੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

ਗੋਲਡੀ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਮਗਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਜੋ ਤਾ ਦਮ-ਏ-ਮਰਗ (ਮੌਤ ਦੇ ਦਮ ਤੱਕ) ਕਾਇਮ ਰਹੀ।

ਮੈਂ ‘ਤਾ ਦਮ-ਏ-ਮਰਗ’ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ ਹਨ।

ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਰੁਕ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਰਹੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਮਾਲ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

“ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਾਂ….. ਲੇਕਿਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ….. ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਹੁੰਦੀ….. ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ….. ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ….. ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਪਾਗਲ ਕੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਮਰਜ਼ ਦਾ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਤਕਲੀਫ ਸੀ। ਜਾਂਕਨੀ (ਭਿਅੰਕਰ ਖੌਫ਼) ਵਰਗਾ ਆਲਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਾਰੀ ਸੀ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਸ ਦਾ ਵਾਹਿਦ ਇਲਾਜ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ। ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਜਿਸ ਅਜ਼ੀਅਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਸੀ, ਮੈਥੋਂ ਵੇਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਬਰਕੀ ਝੱਟਕਾ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਹਲਾਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਤੁਛ ਜਿਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਝ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਆਏ….. ਮੇਰੇ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਲਾਸ਼। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੂ ਟਪ ਟਪ ਉਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਗਰਦ ਆਲੂਦ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ….. ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਇਆ। ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਮੇਰੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ….. ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹਾਇਆ….. ਕਫ਼ਨ ਪੁਆਇਆ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ….. ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦਫਨ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਜਲਾ ਦੇਵਾਂ।

ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦਫਨ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਿਆ ਹੈ। ਮਗਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ….. ਖੈਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬੋਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਫ਼ਨਾਈ ਹੋਈ ਲਾਸ਼ ਪਾਈ….. ਧੋ ਧਾ ਕੇ ਵੱਟੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਬੇੜੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪਹੁੰਚੀ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੋਰੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਗੋਲਡੀ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਬਰਸ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਤਲਖੀ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਲਕ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਗਈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਕਰਨਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਾ ਸਮਝਿਆ। ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਬੁਲਬੁਲੇ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਹੋ ਗਏ।

ਬੇੜੀ ਵਾਪਸ ਸਾਹਲ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਗੋਲਡੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰਕ ਕੀਤਾ ਸੀ….. ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਧੁੰਦਲਕਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਬੜੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗੋਲਡੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।”

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਲਮ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। “ਲੇਕਿਨ ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਖ਼ਾਸ ਵਾਕਿਆ ਸੁਨਾਣ ਵਾਲੇ ਸੋ।”

ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਚੋਂਕੇ….. “ਓਹ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਿਓਰਨਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰੌ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ….. ਵਾਕਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ….. ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਰਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ….. ਪੰਦਰਾਂ ਬਰਸ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਕਦੇ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਮਾਸ਼ਾ ਅੱਲ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ, ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਹੱਡਭੰਨਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਡਭੰਨਣੀ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਬੇਚੈਨ ਰਿਹਾ। ਗੋਲਡੀ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਆਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ।

ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਅਤੇ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਜਰਾ ਜਿੰਨੀ ਆਹਟ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਚੌਂਕ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ….. “ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੈਨੂੰ?”

ਉਸ ਨੂੰ ਹੈਰਤ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਲਿਟੇ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬੁਢੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮਾਯੂਸੀ ਛਾ ਗਈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਖਿਲਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰੋਗ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੱਧ ਗਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਗੋਲਡੀ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਣ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਗਰ ਗੋਲਡੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਲੇਟ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕਿਹਾ। ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇੱਕ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਜ਼ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਸੀ ਜੋ ਦੂਰ ਹੋਣ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਮੈਨੂੰ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਫ਼ਿਕਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਬੈਠਾ ਆਪਣੀ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਨੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਿਹਾ। ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।

ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਠ ਕੇ ਪਲੰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ। ਅਜੀਬ ਹਸਰਤ ਭਰੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਝੁੱਕਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ।

ਇੱਕ ਰਾਤ ਲੈੰਪ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿ ਗੋਲਡੀ ਦੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦਰਦ ਬਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਕੰਨ ਹਿਲਾਂਦਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। “ਗੋਲਡੀ ਮੈਂ ਅੱਛਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਦੁਆ ਮੰਗ….. ਤੇਰੀ ਦੁਆ ਜ਼ਰੂਰ ਕਬੂਲ ਹੋਵੇਂਗੀ।”

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਉਦਾਸ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਛੱਤ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਲਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਆ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ….. ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ ਕੰਬਣੀ ਸੀ ਤਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਤਸਵੀਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਗੋਲਡੀ ਸਚਮੁੱਚ ਦੁਆ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ….. ਮੈਂ ਸੱਚ ਅਰਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਦੁਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਹੁਜ਼ੂਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਿੜਗੜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਛਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਗੋਲਡੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਸੀ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਹਿਲਣ ਜੁਲਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਖਿਲਾਉਣ ਪਿਲਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਮਗਰ ਬੇਸੂਦ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਆ ਮੰਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੇਰੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖ ਗੋਲਡੀ….. ਮੈਂ ਅੱਛਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ….. ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਤੇਰੀ ਦੁਆ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ,” ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ। ਮੈਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਫਾ ਡਾਕਟਰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਲਗਾਏ ਪਰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਚੱਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।

ਮੈਂ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹਲਾਕ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਵਾਲਾ ਕ਼ਿੱਸਾ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸਹੀ ਹੈ….. ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਦੁਰੁਸਤ ਹੈ।

6 ਜੂਨ 1950

ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ (ਕਹਾਣੀ) – ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ

March 20, 2018

ਇਸ਼ਕ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਉਹੀ ਸੀ ਜੋ ਅਕਸਰ ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਪੀਰ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਣਾ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਨਾ ਸੀ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਗਰ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੰਗਰਿਡ ਬਰਗਮੈਨ ਦੀ ਪਿਕਚਰ “ਫ਼ੌਰ ਹੂਮ ਦ ਬੈੱਲ ਟੌਲਜ਼” ਦਾ ਮੈਟਨੀ (ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਦਾ) ਸ਼ੋ ਦੇਖਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਉਸ ਬੁਰਕਾਪੋਸ਼ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵਕਤ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ਹਿਲਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।

ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਆਹੀ ਘੱਟ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਦੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਕਤਰੇ ਸਨ। ਨੱਕ ਦੀ ਫ਼ਿਨਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਹਿਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਅਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਆਹ ਬੁਰਕੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢਕ ਲਿਆ। ਇਹ ਹਰਕਤ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਹਾਸੀ ਆ ਗਈ।

ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਿਹਾ। ਦੋਨੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਸੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਨਕਾਬ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਲੱਤ ਹਿੱਲਾ ਕੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗ਼ੂਲ ਹੋ ਗਈ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੰਗਰਿਡ ਬਰਗਮੈਨ ਉਸਦੀ ਮਹਿਬੂਬ ਐਕਟਰਸ ਸੀ। “ਫ਼ੌਰ ਹੂਮ ਦ ਬੈੱਲ ਟੌਲਜ਼” ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ਼ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗੀ। ਲੇਕਿਨ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਰਿਡ ਬਰਗਮੈਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਇਵੇਂ ਤਾਂ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਸਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਲੀ ਮਗਰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਵੇਖੀ।

ਸਾਰਾ ਵਕਤ ਉਹ ਕੁੜੀ ਇਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਛਾਈ ਰਹੀ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਸਿਗਰਟ ਤੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਖ ਝਾੜੀ। ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਿਗਰਟ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਈ। ਕੁੜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗ਼ੂਲ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਗਰਟ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ। ਇਸ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਸਿਗਰਟ ਉਸ ਦੇ ਬੁਰਕੇ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਕੁੜੀ ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਉਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਫ਼ੌਰਨ ਕਿਹਾ, “ਮੁਆਫ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਸਿਗਰਟ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ। ”

ਕੁੜੀ ਨੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਿਹਾ। “ਦੋਨਾਂ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਸੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗ਼ੂਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ”

ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਮੂਦਾਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਉੱਠਿਆ। ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਣੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੈਰ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। “ਮੁਆਫ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ……ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

ਦੋਨੋਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਹੱਸੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਿਆ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਇਸਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਹੱਈਆ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਘਰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਹੇਗਾ।

ਮਾਲ ਰੋਡ ਦੇ ਫੁਟਪਾਥ ਉੱਤੇ ਵਾਈ ਐਮ ਸੀ ਏ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁੜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋਈ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਆ ਰਹੇ ਹੋ?”

ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਇੱਕ ਛਿਣ ਸੋਚ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋ।”

ਕੁੜੀ ਖਿਲਖਲਾ ਕੇ ਹਸ ਪਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਦੋਨੋਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਬਸ ਸਟੈਂਡ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਤੁਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ”

ਕੁੜੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ।

ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਰੁੱਕ ਗਈਆਂ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। “ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਆਓ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ”

ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ “ਬਹੁਤ ਬਿਹਤਰ” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੇ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਣੇ ਫਿਰ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਜਦੋਂ ਵਾਈ ਐਮ ਸੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਰੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ। ਮਗਰ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵਕਤ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਵੱਡੇ ਪਤਲੇ ਪਤਲੇ ਸਨ। ਬਰੀਕ ਨੱਕ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਠੋਡੀ, ਫੁਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋਠ। ਜਦੋਂ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲਖ ਘੱਟ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹੋਠ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤਿਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਤਿਲ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕੁੜੀ ਨਾਮੁਕੰਮਲ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਵਾਰਪਣ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਮਰਦ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉस ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਿਆਰੀ ਲੜਖੜਾਹਟ ਜਿਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਤਾਂ ਗ਼ਜ਼ਬ ਸੀ। ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਝੱਟਕਾ ਦੇਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਦੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ।

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਇੰਗਰਿਡ ਬਰਗਮੈਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫਿਰ ਦੇਖਣ ਗਿਆ। ਸ਼ੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਦਾ ਕਾਰਟੂਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਹੱਥ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਗੇਟ ਕੀਪਰ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਸ ਨੇ ਟਟੋਲ ਟਟੋਲ ਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀਟ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਗਿਆ।

ਡਿਜ਼ਨੀ ਦਾ ਕਾਰਟੂਨ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾਹੀਆ ਸੀ। ਏਧਰ ਏਧਰ ਕਈ ਤਮਾਸ਼ਾਈ ਹਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬ ਤੋਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹਾਸੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਆਣਦਾ ਸੀ। ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕੁੜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਦਾ ਦਿਲ ਧੱਕ ਧੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਭਾਈ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇੰਟਰਵਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ਼ਿਲਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਠਿਆ। ਕੁੜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਕਾਬ ਸੀ। ਮਗਰ ਉਸ ਮਹੀਨ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ।

ਕੁੜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁਲਗਾਈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋਇਆ, “ਜਰਾ ਮਾਚਿਸ ਮਿਹਰ ਫ਼ਰਮਾਓ।”

ਕੁੜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਚਿਸ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਈ ਅਤੇ ਮਾਚਿਸ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, “ਧੰਨਵਾਦ ! ”

ਕੁੜੀ ਦੀ ਲੱਤ ਹਿੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਬਕਾਇਆ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਹ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਫ਼ਿਲਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਈ ਨਾਲ ਸਨ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਲਗਾ।

ਸਟੈਂਡ ਦੇ ਕੋਲ ਭਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਟਾਂਗੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਕੁੜੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਮੁੰਡਾ ਸਟੈਂਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁੜੀ ਨੇ ਨਕਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਧੱਕ ਧੱਕ ਕਰਨ ਲਗਾ। ਟਾਂਗਾ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸਟੈਂਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦੋਸਤ ਖੜੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਸਾਈਕਲ ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਫੜੀ ਅਤੇ ਟਾਂਗੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਰਿਹਾ। ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੋਂ ਨਕਾਬ ਉਠ ਉਠ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਆਹ ਜਾਰਜਤ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫੜਫੜਾਕੇ ਉਸਦੇ ਸਫੈਦ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਝਲਕੀਆਂ ਦਿਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਝੂਮਰ ਸਨ। ਪਤਲੇ ਪਤਲੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਮੱਸ ਮਾਇਲ ਸੁਰਖੀ ਸੀ ……ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹੋਠ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ……ਉਹ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤਿਲ।

ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਬੁੱਲਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੋਂ ਹੈਟ ਉੱਤਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੜਕ ਤੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ। ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ਨੀ ਪਹੀਏ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਚਿੱਤ ਗਿਆ।

ਕੁੜੀ ਹਸੀ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਰਦਨ ਮੋੜ ਕੇ ਹੈਟ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵੇਖੀ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ। “ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੁਤਬ ਮਿਲ ਗਿਆ।”

ਕੁੜੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਦੂਜੀ ਤਰਫ਼ ਮੋੜ ਲਿਆ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋਇਆ। “ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ”

ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਮਗਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਟਾਂਗਾ ਰੁਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਉੱਤਰ ਕੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਦੀ ਨਕਾਬ ਉਠਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਇੱਕ ਪੈਰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪੈਡਲ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਥੜੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮਕਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਖਿੜਕੀ ਖੁੱਲੀ। ਕੁੜੀ ਨੇ ਝਾਕ ਕੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਮਗਰ ਫ਼ੌਰਨ ਹੀ ਸ਼ਰਮਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧ ਘੰਟਾ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਮਗਰ ਉਹ ਫਿਰ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚ ਨਮੂਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਖ਼ਲਾਕ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਉਸ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਖਿੜਕੀ ਬੰਦ ਸੀ। ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਕੇ ਪਰਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਫ਼ਾਲਸੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਆਵਾਜ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਆਇਆ। ਖਿੜਕੀ ਖੁੱਲੀ, ਕੁੜੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਨੰਗੀ ਨਮੂਦਾਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਲਸੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।

“ਭਾਈ ਫ਼ਾਲਸੇ ਵਾਲੇ, ਜਰਾ ਠਹਿਰਨਾ,” ਫਿਰ ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇੱਕ ਦਮ ਅਖ਼ਲਾਕ ਤੇ ਪਈਆਂ। ਚੌਂਕ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਈ। ਫ਼ਾਲਸੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਛਾਬੜੀ ਉਤਾਰੀ ਅਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੁੜੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਆਈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਨਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਰਮਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ਾਲਸੇ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਚੱਲੀ ਗਈ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਇਹ ਅਦਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਈ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਤਰਸ ਵੀ ਆਇਆ। ਫ਼ਾਲਸੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੂਰ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪਿਆ। “ਚਲੋ ਅੱਜ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।”

ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਲਾਕ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਹਰ ਰੋਜ ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਉਹ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਇਸ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਦਾ। ਖਿੜਕੀ ਖੁਲਦੀ ਉਹ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ। ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ।

ਇੱਕ ਰੋਜ ਉਂਗਲੀਆਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਦੇ ਸ਼ੋ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇਖਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪੁੱਛਿਆ। “ਕਿਸ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ?”

ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ। ਮਗਰ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। “ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦੇ। ”

ਕੁੜੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲੋਂ ਹੱਟ ਗਈ। ਕੁਝ ਲਮਹਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮੜੋਰੀ ਜਿਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲਿਆ, ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

“ਪਲਾਜ਼ਾ ……ਪਰਵੀਣ। ”

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਲਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪਰਵੀਣ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਨਕਾਬ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਸਾਰਾ ਵਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਧੱਕ ਧੱਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੰਟਰਵਲ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਹਿਸਤਾ ਜਿਹੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕੰਬ ਉੱਠੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਫ਼ੌਰਨ ਹੱਥ ਉਠਾ ਲਿਆ।

ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਦ ਪਹਿਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਖ਼ਰੀਦੀ ਸੀ। ਇੰਟਰਵਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕੰਬੀ ਲੇਕਿਨ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗੂਠੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ……ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਰਹੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ। ਮਥੇ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਦੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਕਤਰੇ ਥਰਥਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਫ਼ਿਲਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਅਤੇ ਪਰਵੀਣ ਦੀ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਦੋਨੋਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਮਿਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੁਕੱਰਰ ਵਕਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਪਰਵੀਣ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਖਿੜਕੀ ਖੁੱਲੀ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਨਾਈ ਹੋਈ ਅੰਗੂਠੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਲਿਫਾਫਾ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ। ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਸੀ। ਅੰਗੂਠੀ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰੀਏ ਦਾ।

ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਜਵਾਬ ਲਿਖਿਆ। ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਕੱਢ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਲਿਫਾਫੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੈਂਟ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਪਰਵੀਣ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਲੈਟਰ ਬਾਕਸ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਕਾਇਦਾ ਖ਼ਤੋ-ਕਿਤਾਬਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਹਰ ਖ਼ਤ ਇਸ਼ਕ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਇੱਕ ਦਫਤਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਸਮ ਖਾਈ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨੀ ਤਹਰੀਰ ਹੀ ਆਈ। ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਵੀ ਹਲਫ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ ਲੇਕਿਨ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਕ-ਏ-ਹਯਾਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏਗੀ।

ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਪਰਵੀਣ ਉੱਤੇ ਘਰ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ……ਬਹੁਤ ਕਰੜੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਆਇਦ ਸਨ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਜ਼ੁਹਰਾ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ੁਹਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਮਗਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਸਨ੍ਹੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੇਖ ਲਵੇਗਾ।

ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਟਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੰਗ ਆਕੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਗੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਹੰਗਾਮਾ ਹੋਇਆ।

ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ ਦੀ ਗਰਾਂਊਡ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਪਿਆ। ਏਧਰ ਪਰਵੀਣ ਰੋਦੀ ਰਹੀ। ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਧੁਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਜ਼ਿੱਦੀ ਵੀ ਪਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦਮ ਕੱਢਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉੱਧਰ ਰੁਖ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਮਗਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇੱਕ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਲ ਸੀ ਨਾ ਬਿਜਲੀ।

ਏਧਰ ਪਰਵੀਣ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਜਿਹੀ ਡਿੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ। ਲੇਕਿਨ ਪਰਵੀਣ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ। ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਆ। ਮਗਰ ਪਰਵੀਣ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਧੀਰਜ ਕਰਾਰ ਖੋਹ ਬੈਠਾ ਨੀਂਦ ਉਸਦੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਦਫਤਰ ਜਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਗੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਤੋਂ ਬਰਤਰਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਰਤਰਫ਼ੀ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਪਰਵੀਣ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਰਫ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਰਵੀਣ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਛਿਣ ਦੇ ਲਈ। ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਲਿਫਾਫਾ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਚੱਲੀ ਗਈ।

ਖ਼ਤ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸੀ। ਪਰਵੀਣ ਦੀ ਗ਼ੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬਾਪ ਉਹਨੂੰ ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਉਹ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਹੇਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੇ ਕਫ਼ਨ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਤ ਦੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਤਾਰੀਖ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ……ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ ……ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁੱਝ ਖਾ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ……ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਵੀ ਹੈ ……ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਕੀ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਸਕਾਂਗੀ। ਤੂੰ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ ……ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਚੱਲੀ ਆਵਾਂਗੀ ……ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਘਰ ਵਾਰ ਛੱਡਿਆ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਘਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ ……ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਹ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰ ਲਓ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਂਗੀ। ਜੇਵਰ ਵਗ਼ੈਰਾ ਸਭ ਉਤਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵਾਂਗੀ।

……ਜਵਾਬ ਜਲਦੀ ਦਿਓ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੀ। ਪਰਵੀਣ।

ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ, ਫ਼ੌਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਮੇਰੀ ਬਾਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਗ਼ੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਤੜਫ਼ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਇਸਮਤ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹਰਫ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਬਣ ਕੇ ਰਹੋਗੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੱਖਾਂਗਾ।

ਇੱਕ ਦੋ ਖ਼ਤ ਹੋਰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਵੀਣ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਟਾਂਗਾ ਲੈ ਕੇ ਗਲੀ ਦੀ ਨੁੱਕੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇ।

ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰਵੀਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲਗਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਬੀਤ ਗਏ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਆ ਗਈ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਚੁਕਦਿਆਂ ਉਹ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਨਮੂਦਾਰ ਹੋਈ। ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਲੜਖੜਾਹਟ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕੰਬਣ ਲਗਾ।

ਘਰ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਬੁਰਕੇ ਦਾ ਨਕਾਬ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ “ਮੇਰੀ ਦੁਲਹਨ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰਦੇ ਕਰੇਗੀ। ”

ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਝੁੱਕਾ ਲਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਜ਼ਰਦ ਸੀ ਜਿਸਮ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹੋਠ ਦੇ ਤਿਲ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁੰਮਣ ਤੜਪਨ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਥੰਮ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਿਲ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ। ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਖੁੱਲ੍ਹੇ। ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਸ਼ਤ ਖ਼ੋਰਾ ਸੀ। ਮਸੂੜੇ ਡੂੰਘੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ। ਗਲ਼ੇ ਹੋਏ। ਸੜਾਂਦ ਦਾ ਇੱਕ ਭਬਕਾ ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਧੱਕਾ ਜਿਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਬਕਾ ਪਰਵੀਣ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਿਆ।

ਪਰਵੀਣ ਨੇ ਹਿਆ ਭਿੱਜੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਦਾ।”

ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਗਲ਼ੇ ਹੋਏ ਮਸੂੜੇ ਨੁਮਾਇਆਂ ਹੋਏ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਗਾਇਬ ਸਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝਦੀ ਸੀ। ਪਰਵੀਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਂਗਲ ਦਾ ਨਹੁੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਹੋਠ ਖੋਲ੍ਹੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਲ਼ੇ ਹੋਏ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਹੋਈ। ਬਦਬੂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਬਕਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਮਤਲੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਠਿਆ ਅਤੇ “ਹੁਣੇ ਆਇਆ” ਕਹਿ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਥੜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਸੋਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਾਪਰਿਆ ਸੁਣਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲਾਨ ਤਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰਕਿਹਾ। “ਫ਼ੌਰਨ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਕਿਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ। ”

ਅਖ਼ਲਾਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪਰਵੀਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ……ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਤਕੀਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਗੋਲ ਗੋਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਗਿੱਲੇ !

ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਪਰਵੀਣ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ।

(5 ਜੂਨ 1950)

ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਦਾ ਖ਼ਤ (ਕਹਾਣੀ) – ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ

March 20, 2018

Image result for krishan chander

ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਵਾਇਫ਼ ਦਾ ਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣਾ ਕਿਸ ਕਦਰ ਅਭੱਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ। ਪਰ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਹਾਲਾਤ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਇੰਨਾ ਤਕੜਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਖ਼ਤ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਖ਼ਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਲਿਖਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਿਦਕ ਦਿਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਸੌਦਾ ਸਮਝਣਾ ਜੀ।

ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਕਿਉਂ ਲਿਖਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਘਬਰਾਓ ਨਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘਿਣਾਓਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਤਵਾਇਫ਼ ਬਣੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ਾਨਾ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਝੂਠੇ ਰਹਿਮ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਦਮੰਦ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਹੀਂ ਘੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਖ਼ਤ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਵਾਇਫ਼ੀ ਦੇ ਧੰਦੇ ਦੇ ਭੇਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤੁਸੀ ਲੋਕ ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਬਈ ਆਏ ਹੋਵੋਗੇ। ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਬੰਬਈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਮਗਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਹੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਉਹ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ, ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ ਅਤੇ ਮਦਨਪੁਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਲਮੰਗਟਮ ਰੋਡ ਅਤੇ ਉਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਚੌਪਾਟੀ ਮੈਰੀਨ ਡਰਾਈਵ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਦੇ ਇਲਾਕ਼ੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਦਨਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਫਿਰ ਵੀ ਮਦਨਪੁਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕ਼ਰੀਬ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤੰਗੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਵਾਇਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚੋ ਵਿੱਚ ਟਰਾਮ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਨ ਭਰ ਦੇ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਲੌਂਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਦੇ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਜਰਾਇਮਪੇਸ਼ਾ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਗੜੇ, ਲੂਲੇ, ਨਿਕੰਮੇ, ਦਿੱਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ। ਆਤਸ਼ਕ ਤੇ ਸੁਜ਼ਾਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਕਾਣੇ, ਲੁੰਜੇ, ਕੋਕੀਨਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਜੇਬ ਕਤਰੇ ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਤਾਣ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਲੀਜ਼ ਹੋਟਲ, ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁਟ-ਪਾਥ ਉੱਤੇ ਮੈਲ਼ੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਿਣਭਿਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਖਾਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੇ ਵੀਰਾਨ ਗੁਦਾਮ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦਲਾਲ ਅਤੇ ਬੇਹੇ ਹਾਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਕੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਨੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਚੀਨੀ ਨਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਨਾਈ ਅਤੇ ਲੰਗੋਟੇ ਕਸ ਕੇ ਗਾਲੀਆਂ ਬਕਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਸਾਡੀ ਸਮਾਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੂੜ-ਕਬਾੜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਤੁਸੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਓਗੇ। ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਏਧਰ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਜਿੰਨੇ ਹਨ ਉਹ ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰੀਫ ਹਨ ਉਹ ਮਾਲਾਬਾਰ ਹਿੱਲ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਲੰਘੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ (ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ) ਨਾਲ ਜਿਸ ਕਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੂੰਗੀ। ਖ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਤਸਵੀਰ ਲਾਕੇਟ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਰੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਬਤੋਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ਉਹ। ਗੋ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਵਾਲੇ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੈੜੇ ਭੈੜੇ ਇਰਾਦੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ ਉਹ ਕਦੇ ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ। 
ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੀਨੀ ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਕ਼ਰੀਬ ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਖ਼ੈਰ ਤੁਸੀ ਸਿਆਣੇ ਹੋ ਤੁਹਾਥੋਂ ਕੀ ਛੁਪਾਊਂਗੀ। ਇਹੀ ਕਹੂੰਗੀ ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆ, ਸਬਜ਼ੀ ਵਾਲਾ, ਫਲ ਵਾਲਾ, ਹੋਟਲ ਵਾਲਾ, ਮੋਟਰ ਵਾਲਾ, ਸਿਨੇਮਾ ਵਾਲਾ, ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਦੀ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਲੈਕ ਮਾਰਕੀਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਚੰਗੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਤਾਂ ਕੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਠੋਕਰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀਆਂ ਬਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਛੁਰਾ ਜ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੋ ਖ਼ੂਨ ਦੂਜੇ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਜਾਨ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਤਵਾਇਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿ ਪੂਨ ਜਾ ਕੇ ਰਹਾਂ ਜਾਂ ਵਰਲੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਕੋਠੀ ਲੈ ਸਕਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਮੂਲੀ ਦਰਜੇ ਦੀ ਤਵਾਇਫ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਟ ਘਾਟ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ। ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਪਗੜੀ ਵੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਕੋਈ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ। ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਗੰਦੀ ਹੈ ਚਿੱਕੜ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਕ ਖਾਧੇ ਕੁੱਤੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਖਾਣ ਨੂੰ ਲਪਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਪਗੜੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰੀ ਬੈਠਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਗਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਨੱਚਦੀ ਹਾਂ, ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਮਰਾ, ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਲ਼ਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਾਂਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਪਲੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਲੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੇਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਮਾਲਿਕ ਮਕਾਨ ਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਾਈ ਨਾ ਉਹ ਕਰਾਏਗਾ। ਇੰਨੀ ਫੁਰਸਤ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਭਰ ਨੱਚਦੀ ਹਾਂ, ਗਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਕੀਏ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਟੇਕ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਮਰਾ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਗਾਹਕ ਜਦੋਂ ਉੱਧਰ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਫਟੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਵੀ ਉਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਵਕ਼ਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਬੰਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਨਾ ਕਰਦੀ, ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਥੂ ਥੂ ਕਰੇਗੀ। ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸਾਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਵੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਰਹਾਂਗੀ ਕਿ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਇਹੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਕਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਮੇਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਸਾਦ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਅਤੇ ਮਦਨਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀ ਖ਼ੂਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਚ ਮੈਂ ਬੇਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਲਾਲ ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਵਜ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਲਾਲ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬੇਲੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੇਲੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਪੁਣਛ ਹਾਊਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਬਕੇ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਸੀ, ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਗੁੜਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬੇਲਾ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਘਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਭੀੜ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਲੋਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ ਦਾ ਨਾਰਾ ਵੀ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੇਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਕਤਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਮ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਵਹਿਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਛਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਾਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਂ, ਈਸਾਈ ਮਾਂ ਜਾਂ ਯਹੂਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੁੱਧ ਭਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਲਖ਼ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਰਆਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਬੇਲੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਬਦਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਰੂਰਤਾ, ਬੇਰਹਿਮੀ, ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਸੀ ਜੋ ਹਨੇਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਿਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਗਦਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਲਾਲ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਬੇਲਾ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰੀਫ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਜਿਹੇ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਵਸਾਉਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਵੰਦ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕਲੀ ਲਈ ਬੇਵਕਤ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਆ ਗਈ, ਹੁਣ ਬੇਲਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਬੁਢੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜੋ ਤਲਖੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਲਹੂ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੀ ਜੋ ਪਿਆਸ ਹੈ, ਕ਼ੈਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੋ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸਕੋ। ਤੁਸੀ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰੀਫ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸੂਮ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਹਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ੁਦਾ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਬਤੋਲ ਅਤੇ ਬੇਲਾ ਦੋਨੋਂ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਤੋਲ ਅਤੇ ਬੇਲਾ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਤੋਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਦੋਨੋਂ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰੰਡੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਬੇਲਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ ਤਾਂ ਬਤੋਲ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਖੇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਬਤੋਲ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕੁਆਰੀਆਂ। ਬਤੋਲ ਦਾ ਬਾਪ ਖੇਮਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਵਾਹੀਕਾਰ ਸੀ। ਗ਼ਰੀਬ ਪਠਾਣ ਪਰ ਅਣਖੀ ਪਠਾਣ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬਸ ਗਏ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਘਰ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਲੋਕ ਜਿਸ ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਪੰਡਿਤ-ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਸਜਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਪਣੀ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਦੇ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਵਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਾਂਭੀ ਸੀ ਕਿਸੇ ਮੋਮਿਨ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਸੀ ਪਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਇਸ ਕਦਰ ਤੀਖਣ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਵਾਦਾਰੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਇਸ ਕਦਰ ਗ਼ਾਲਿਬ ਸੀ ਕਿ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਤੋਲ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਚਹੇਤੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਹਸੀਨ, ਬਤੋਲ ਇਸ ਕਦਰ ਹਸੀਨ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮੈਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਡਿਤ-ਜੀ, ਤੁਸੀ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗਡ-ਮਡ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਹੁਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ, ਇਸ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਸੜੇ ਮਾਰਵਾੜੀ, ਘਿਨ, ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲੇ ਠੇਕੇਦਾਰ, ਨਾਪਾਕ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਬਜ਼ਾਰੂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਤੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਬਰਸ ਦੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਬੱਚੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। 
ਗਿਆਰਾਂ ਬਰਸ ਹੀ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ, ਅਨਪੜ੍ਹ ਬਤੋਲ। ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦਲਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ। ਹਾਂ, ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਲਵੋ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਓ। ਬਤੋਲ ਵੀ ਹੁਣ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤਹਜੀਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਰਸ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਉੱਤਰ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਬਰਬਰੀਅਤ ਆਪਣੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਨੰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਲਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਹਲਕ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਆਂਤੜੀਆਂ ਤੱਕ ਕੱਢ ਮਾਰੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਬੇਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੂੰਹ ਕਾਲ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਕ਼ਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਿਹਾਨਾ, ਗੁੱਲ ਦਰਖ਼ਸ਼ਾਂ, ਮਰਜੀਨਾ, ਸੋਹਾਂ, ਬੇਗਮ, ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਿਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਪਾਕ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਰੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਹਯਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁੱਕਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਭੈਣਾਂ, ਬਹੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਾਹ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪੁੱਟੀ ਸੀ ਆਪਣੀ ਰਵਾਦਾਰੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਅਜਮਤ ਮਿਟਾ ਲਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦਾ ਹਰ ਮੰਤਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸੀ। ਅੱਜ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਗੀਤਾ ਦਾ ਹਰੇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਜਖ਼ਮੀ ਸੀ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਲੋਰਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਘਾੜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਤੋਲ ਦੇ ਬੇਬਸ ਮੀਚੇ ਹੋਏ ਹੋਠਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਰਵੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਦੀ ਲੜਖੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਅਲੋਰਾ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਕਫ਼ਨ ਹੈ। ਆਓ ਆਓ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂ ਜੋ ਕਦੇ ਬਤੋਲ ਸੀ, ਉਸ ਗਲੀ ਸੜੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਬਤੋਲ ਹੈ।

ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕਹਿ ਗਈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਹੁਬਕੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਗਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ ਨਾ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹੋਣ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਇਹ ਹੱਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। 
ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ ਦੋ ਕੌਮਾਂ ਹਨ ਦੋ ਤਹਜ਼ੀਬਾਂ ਹਨ। ਦੋ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਮਸਜਦ ਹਨ। ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰੰਡੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਚੀਨੀ ਨਾਈ ਦੀ ਬਗ਼ਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਚਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਇਹ ਧੰਦਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ ਜੋ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਅਲਗ-ਥਲਗ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਗਾਹਕ ਪਿਛਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ ਲਓ। ਪੰਡਿਤ-ਜੀ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀ ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬਣਾ ਲਓ। ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀ ਬੇਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਖ਼ਤਰ ਨੇਕ ਅਖ਼ਤਰ ਸਮਝੋ। ਜਰਾ ਇੱਕ ਦਫਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੇ ਚੰਗੁਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖਾਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਵੈਣ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਵੈਣ ਜੋ ਨਵਾਖਾਲੀ ਤੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਬੰਬਈ ਤੱਕ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਸਿਰਫ ਗੌਰਮਿੰਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ,
ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੀ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼

ਨੇਤਰਹੀਣ (ਕਹਾਣੀ) ਹੈਮਿੰਗਵੇ

January 17, 2018

ਨੇਤਰਹੀਣ ਆਦਮੀ ਸ਼ਰਾਬ-ਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਵਕਤ ਲੱਗਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ-ਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੋ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਘੁਸਮੁਸਾ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਢਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਲੈਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੈੱਸਪ ਵੱਲ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਵਲੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੜਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨੇਤਰਹੀਣ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦੇ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਾ ਰੁਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਫ ਨਾਲ ਢਕੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਜਣੇ ਸਵਾਰ ਸਨ ਜਾਂ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੇਤਰਹੀਣ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੰਦੀ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰੁਕ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਬੀਨਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ।

ਹਰ ਇੱਕ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਲਾਈਂਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਨਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਰਾਬ-ਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਇਲਟ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਬ-ਖ਼ਾਨਾ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਡੈਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਰਾਬ-ਖ਼ਾਨੇ ਮਿਆਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪੱਬ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਖਾਣਾ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਤੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗੋਸ਼ਤ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੰਡੈਕਸ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨ ਦੇ ਦਸ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਬ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਜੈੱਸਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ-ਖ਼ਾਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਇਵੇਂ ਸਨ।

ਬਲਾਈਂਡੀ ਪਾਇਲਟ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵੜਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਰ ਸੀ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਦੇ ਐਨ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ਖਿੰਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਉਸ ਰਾਤ ਬਾਹਰ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ ਸਰਦੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ਼ਾਂ, ਭਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਫ ਜਮੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੰਧ ਤੱਕ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਕਤ ਤੱਕ ਨਾ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਗੰਧ ਫੈਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਧੁੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਇੰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਠਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ:

“ਬਲਾਈਂਡੀ ਕਿੱਥੋ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕਰ ਆ ਰਹੇ ਹੋ?”

“ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਪੁੱਲ ਉੱਤੇ ਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ… ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਆਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਸਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ।”

“ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?”  ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬਦਬੂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਦਸਤਾ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਬਲਾਈਂਡੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸੁਣਨ ਲਗਾ। ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਕੋਈ ਡਿਊਡ ਖੇਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ?”

“ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।”

“ਡਿਊਡ ਨਹੀਂ, ਬਲਾਈਂਡੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਬੁੱਧਵਾਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ।”

“ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਕੀ ਰਾਤ ਹੈ … ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰ।”

ਬਲਾਈਂਡੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰ ਕੇ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਗਾ ਕਿ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਰਹਿ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਇਧਰ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਅਸੀਂ ਖੜੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਅਲ ਚੇਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

“ਨਹੀਂ।” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘ਮੈਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।।”

“ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?” ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ … ਇੱਥੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਫਲੈਟ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੀ।“

“ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹਾਂ,” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। “ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਦਸਤਾ ਖਿੱਚਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਬਲਾਈਂਡੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ ਉਸੇ ਤਰਫ਼ ਵਧਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮਸ਼ੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਆਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲ ਗਿਆ ਸੀ।

“ਧੰਨਵਾਦ!” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖੇਲ ਸਕੇਂਗਾ।”

ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਲੱਗਿਆ।”

ਉਸਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਿੱਕਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਿਆ।

ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੱਪ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।

“ਧੰਨਵਾਦ!” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।”

“ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਮੇਰੀ ਰਾਤ ਹੈ।” ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਖੇਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਤੁਹਾਡੀ ਰਾਤ ਮੇਰੀ ਵੀ ਰਾਤ ਹੈ।” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ ਖੇਡਣ ਲੱਗਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਖੇਲ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਹਾਰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਲਾਈਂਡੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਸ ਤੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਨੌਜਵਾਨ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਖੇਡਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਬਲਾਈਂਡੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਬਲਾਈਂਡੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਸ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਆਕੇ ਖੇਡੇ।

ਪਹੀਏ ਤੇ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਾਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਮੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਜਵਾਰੀ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਾਮ ਮੁਕੰਮਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਜੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਵਕਤ ਤੱਕ ਖ਼ੂਬ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਲਾਈਂਡੀ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਹੁਣ ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਵੇ।

“ਟਾਮ ਤੂੰ ਕੀ ਲਏਂਗਾ;” ਬਾਰਟੈਂਡਰ, ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। “ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਹੀ।”

“ਮੈਂ ਪੀਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

“ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਲੈ ਲੈ।”

“ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।

ਫਰੈਂਕ ਉਸ ਅਜਨਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲ਼ਾ ਹੈਟ ਧਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਾਜ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਸ਼ੇਵ ਕਰ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਹਨ।

“ਤੂੰ ਕੀ ਲੈਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰੇਂਗਾ?”

ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ। ਵਿਸਕੀ ਓਲਡ ਫੋਰਸਟਰ ਸੀ।

ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੈੱਗ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਚੁਸਕੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਾਈਂਡੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੂਹੇ ਤੇ ਵੇਖਕੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸੁਚੇਤ ਸੀ।

“ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕਿਵੇਂ ਚਲੀ ਗਈ?” ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ।” ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

“ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ?” ਅਜਨਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਜੀ ਹਾਂ।” ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਇਸਨੂੰ ਉਸੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਟਾਮ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ।”

“ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।”

“ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ,” ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਯਕੀਨਨ ਨਹੀਂ … ਤੂੰ ਇਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ … ਜਨਾਬ ਉਹ ਰਾਤ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਜਿੰਨੀ ਠੰਡੀ ਸੀ … ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਡੀ ਹੋਵੇ … ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਲੜਾਈ ਸੀ … ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ … ਤੱਦ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਇੰਡੈਕਸ ਦੇ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ –  ਬਲੈਕੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਲਾਈਂਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੁੰਡਾ ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ … ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘਸੁੰਨ ਮਾਰ ਰਹੇ … ਗੋਡੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ … ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਢ ਰਹੇ ਸਨ … ਨੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬਲੈਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦਾ ਡੇਲਾ ਉਹਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ … ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਬਰਫ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ … ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਬੂਹੇ ਅਤੇ ਇੰਡੈਕਸ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ … ਹੋਲਜ਼ ਸਾਂਡਜ਼, ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਸੀ ਜੋ ਅੱਖ ਕਢ ਰਿਹਾ ਸੀ… ਉਹ ਅੱਖ ਨੋਚਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ … ਹੋਲਜ਼ ਚਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਲੈ … ਇਸਨੂੰ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਲੈ ……”

ਬਲੈਕੀ ਉਸ ਵਕਤ ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ … ਉਸਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਕਤ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ … ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਕਢਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ … ਤੱਦ ਬਲੈਕੀ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਖ਼ ਮਾਰੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਹੋਣੀ…ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਦੋਂ ਕਤਲ ਹੁੰਦੇ ਚੀਖ਼ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚੀ ਸੀ ……“

ਬਲਾਈਂਡੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਦਬੂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਪਏ।

“ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਬ ਜਾ ਇਸਨੂੰ।” ਉਸਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਹੇਠਾਂ ਹਿਲਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ। “ਇਹ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਸੀ … ਉਸਨੇ ਦੂਜੀ ਅੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਸੀ … ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਤਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ … ਇਹ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਥਾਪੜਿਆ।

“ਮੈਂ ਉਸ ਵਕਤ ਅੱਛਾ ਲੜਾਕਾ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਸੰਭਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਕਢ ਸੁੱਟੀ … ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਸੀ … ਖੈਰ।” ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਕੁੜੱਤਣ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹਾ। “ਇਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ।”

“ਬਲੈਕੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦਿਓ।” ਮੈਂ ਫਰੈਂਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

“ਟਾਮ, ਬਲਾਈਂਡੀ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਹੈ … ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ ਹੈ … ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਕਮਾਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ … ਇਹ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਸੜਕ ਤੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ… ਉਸੇ ਨੇ ਅੱਖ ਕਢ ਦਿੱਤੀ ਸੀ … ਅਸੀਂ ਦੋਸਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣੇ।”

“ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ?” ਅਜਨਬੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਓਹ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੇਖ ਲਓਗੇ।” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲਓਗੇ… ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਜੁਬ ਰਹਿਣ ਦਵਾਂਗਾ।”

“ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੋਗੇ,” ਮੈਂ ਅਜਨਬੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

“ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ,” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

“ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। “ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰੇ ਸੀ।”

“ਅੱਜ ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਹੀ ਕੀਤਾ,” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। “ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ … ਉਹ ਉੱਕਾ ਮਜ਼ਾਹੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ … ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਠੰਡੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਸਰਦੀ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ… ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ …ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਉਸ ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ ਨੂੰ, ਉਹ ਕਦੇ ਹੰਢਿਆ ਵਰਤਿਆ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇਗਾ।“

“ਬਲੈਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੀਓ,” ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੌਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।”

“ਫਰੈਂਕ ਤੁਹਾਡਾ ਬੇਹੱਦ ਧੰਨਵਾਦ …… ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬਲੈਕੀ ਨਾ ਕਿਹਾ ਕਰੋ … ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਲੈਕੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ … ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਬਲਾਈਂਡੀ ਹੈ।”

“ਬਲਾਈਂਡੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਲੈ।”

“ਠੀਕ ਹੈ ਜਨਾਬ।” ਬਲਾਈਂਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਗਲਾਸ ਫੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਐਨ ਬਰਾਬਰ ਗਲਾਸ ਉੱਪਰ ਉਠਾਇਆ।

“ਵਿੱਲੀ ਸਾਅਰ ਦੇ ਨਾਮ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਇਸ ਵਕਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਨਹਾ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇਗਾ … ਓਹ ਵਿੱਲੀ, ਭੋਰਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਉਸਨੂੰ ਮਜ਼ਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਆਦਮੀ – ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਰਵਾਨ

October 20, 2017

ਪਸ਼ਤੋ ਕਹਾਣੀ

ਉਹ ਗਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਰਾਹ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਛਿੱਲਕੇ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਹਗੀਰ ਛਿੱਲਕਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਫਿਸਲ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਭੀੜ ਉਸ ਤੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮੂੜ੍ਹ, ਹੱਸਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਕੋਸਣ ਲੱਗਿਆ, “ਓਏ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖੋ! ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹਿੜਹਿੜ ਲਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
ਉਹ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ ਦੌੜ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹਾਏ ਓਏ ਮੇਰਿਆ ਰੱਬਾ! ਕੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇਸ ਬੰਦ ਗਲੀ ਚੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਸਕਾਂਗਾ? ਅਤੇ ਹੁਣ ਫਿਰ ਰੇਡੀਓ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਮੇਰਿਆ ਰੱਬਾ! ਅਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।”
ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕੁ ਕਦਮ ਹੀ ਪੁੱਟੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਉ, ਗਲੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਭ ਰੇਡੀਉ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਛੁਰੀ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਫਾੜ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਰਾਹਗੀਰ ਚੀਕਿਆ, “ਇਹ ਸਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿੱਕ ਗਏ ਨੇ ਸਾਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖਾ ਲਈ ਹੈ।”
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਦੌੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਮੈਲ਼ੇ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸ ਤੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਹਗੀਰ ਭੀੜ ਭਰੀ ਬੰਦ ਗਲੀ ਚੋਂ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਗਿਆ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਕਰੇਤਾ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ, “ਖ਼ਬਰਾਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਨੇ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲਓ। ਤਾਜ਼ਾ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹੋ।” ਹਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੋਏ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸੀ ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਕ ਤੂਫਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਰੇਤੀ ਤੇ ਲਿਆ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਨਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚਕਾਰੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਹਗੀਰ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਪਰ ਉਸੇ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਓਹੀ ਡੌਰਭੌਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। “ਐ ਲਓ, ਤਾਜ਼ਾਤਰੀਨ ਖ਼ਬਰਾਂ।” ਦਿਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹਗੀਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਹਗੀਰ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਦੋਫਾੜ ਨਕਸ਼ੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ ਓਏ ਮੇਰਿਆ ਰੱਬਾ! ਕਿਹੜੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੇ ਇਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਐਹ ਦੇਖੋ, ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਲੰਗਾਰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਧਾ ਲੰਗਾਰ ਦੂਜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ। “ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਾਲਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਪਾਗਲ ਹੋ, ਇਹ ਮੱਛੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।” ਆਦਮੀ ਅਵਾ-ਤਵਾ ਬੋਲਦਾ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, “ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਓਏ, ਲੋਕੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏਗਾ, ਸਾਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਓਏ, ਲੋਕੋ, ਇਹ ਝੂਠੇ ਤਬਾਹੀ ਵਰਤਾ ਦੇਣਗੇ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਓਏ, ਲੋਕੋ …!” ਲੋਕ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਰਾਹਗੀਰ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਪਿਆ।
ਉਹ ਭੀੜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਜੰਦਰਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁੰਜੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖੀਸੇ ਵਿਚ ਹਥ ਪਾਇਆ। ਖੀਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਮੋਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਆਰ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ ਲੱਭ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜੰਦਰਾ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਹਾਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਮਲ ਜਿਹੀ ਤਰੰਗ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉੱਗੜ-ਦੁਗੜੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਕ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕਮਰੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪਏ ਸਨ। “ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਨੇ,” ਉਸਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਕਰੀਚੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ,” ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪਾੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਚੀਕਿਆ, “ਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦੇਣਗੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮਤਲਬ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਬੰਦ ਗਲੀ ਵਿਚ ਝੂਠ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਝੂਠ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਓਨੀ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਕੁਕੜੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ। ”
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਡੰਡਾ ਮਾਰਿਆ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ:
—ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
—ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਤੂੰ ਪਾੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਕਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਰਾਹਗੀਰ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਢੱਕਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰੇਡੀਓ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿਆਂਗਾ।” ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੇ ਚਿਰ ਚਿਰ ਕੀਤੀ। “ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕਾਲਸ਼ਿਨਕੋਵ ਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਮਾਰੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਚਾਕੂ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੋ ਟੋਟੇ ਕਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮੱਛੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਾਂਗਾ।”
ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। “ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੰਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੀ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।” ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਰਾਹਗੀਰ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ. ਤੁਸੀਂ ਪਾਗਲ ਹੋ। ਰੱਬਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ, ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਪਾਗਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਗਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧੀਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਝੂਠਾਂ ਦੇ ਪਾਗਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਸਾਡੀ ਚਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸਬਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।”
ਰਾਹਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀਓ ਮਿੱਤਰੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
(28 ਅਗਸਤ 2000)
(ਅਨੁਵਾਦ ਚਰਨ ਗਿੱਲ)

ਸ਼ੀਸ਼ਾ (ਜਾਪਾਨੀ ਕਹਾਣੀ) / ਹਾਰੂਕੀ ਮੁਰਾਕਾਮੀ

October 20, 2017

 

ਠੀਕ ਹੈ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਤੁਸੀਂਂ ਸਭ ਜੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੋ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰਫ ਜਿੰਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਪਾਸਾਰੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੇ ਪਰਾਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪਾਰ-ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬੋਧ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀਆਂ ਬਗੈਰਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਲੱਗਪੱਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭੂਤ ਹੀ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਨਹੋਣੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਣ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਲਓ। ਆਪਣੀ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸੁਫ਼ਨਾ ਹੀ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਐਲੀਵੇਟਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਐਲੀਵੇਟਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭੁਤ ਵੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਠੀਕ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਸਲੇਟੀ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨੇ ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ ਦੀ ਧੁੰਧਲੀ ਸ਼ਕਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੀਵੀਂ ਉਸ ਐਲੀਵੇਟਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਦਿਖੀ। ਮੈਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਹੋਰ ਮਿੱਤਰ – ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਹੀ ਉਸ ਲਿਫਟ ਵਿੱਚ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਮਿੱਤਰ ਐਸੇ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਮੂਰਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹੋਣ। ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਬੇਹੱਦ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭੂਤ ਵਿਖਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ – ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ – ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਡਰਾਉਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਘਿੱਗੀ ਬੱਝ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਾਪਰੇ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਰਸਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਦੇ ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚਰਚਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਇਹ ਘਟਨਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਤਣ ਲੱਗੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਚੁਪ ਰਿਹਾ। ਲੇਕਿਨ ਅੱਜ ਰਾਤ ਤੁਸੀਂਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਅਨੁਭਵ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਇਹ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂ। ਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੈ ਮੇਰੇ ਉਸ ਡਰਾਵਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ:

1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ – ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਾਬ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਮੈਂ ਹਿੱਪੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵਿੱਟਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਂ ਜਾਪਾਨ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕਾ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂਂ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਕਹੋਗੇ। ਅੱਜ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਚੋਣ ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਚੁਣਦਾ।

ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਮੇਰੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਦੀ ਪਤਝੜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਨਿਗਾਤਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਮੈਂ ਬੇਹੱਦ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਆਸਾਨ ਜਿਹੀ ਨੌਕਰੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੌਂਕੀਦਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਚਪੜਾਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਵਕਤ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੋ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁੱਝ ਠੀਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦਾ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਜਿਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖੇਡਦਾ। ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ ਇੰਨਾ ਭੈੜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੀ ਮੈਂ ਭੈਭੀਤ ਸੀ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂਂ ਅਠਾਰਾਂ ਜਾਂ ਉਂਨ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਇੱਕ ਨੌਂ ਵਜੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਤਿੰਨ ਵਜੇ। ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਨਵੀਂ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲੀ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਪੱਗ ਵੀਹ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗੀਤ-ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਕਲਾ-ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟੂਡੀਓ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ-ਅਰਥਚਾਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਮਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ-ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਦਫਤਰ ਸੀ। ਕੈਫੇਟੇਰੀਆ, ਇੱਕ ਤੈਰਨ ਲਈ ਤਲਾ, ਇੱਕ ਜਿੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੀਹ-ਸੂਤਰੀ ਜਾਂਚ-ਸੂਚੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਕਮਰਾ – ਓਕੇ… ਵਿਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ – ਓਕੇ…ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਚਪੜਾਸੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਵੀ ਓਕੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਜਹਿਮਤ ਤੋਂ ਬੱਚ ਜਾਂਦਾ। ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਬਣਦੀ।

ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਰਾਤ ਮੈਂ ਦੋ ਵਾਰ – ਨੌਂ ਵਜੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ, ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਟਾਰਚ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਤਲਵਾਰ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜੀ ਸਿੱਖੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਮਲਾਵਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਅਸਲੀ ਤਲਵਾਰ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਤੋਂ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਉਂਦਾ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਰੂਰ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਵਾਂਗਾ।

ਖੈਰ! ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੂਫਾਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਟੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਲ ਦੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਬੇਹੱਦ ਹੁੰਮਸ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮੰਡਰਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੱਛਰਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਟਿੱਕੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਾਹਰ ਝੱਖੜ ਦਾ ਕੰਨ-ਪਾੜ ਰੌਲਾ ਸੀ। ਤਲਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜ ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੀਲ ਠੋਕ ਕੇ ਦਰਵਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਰੁਸਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਹਰ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਰਵਾਜਾ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇਵੇਂ ਹੀ ਵੱਜਦਾ ਰਿਹਾ।

ਉਸ ਰਾਤ ਨੌਂ ਵਜੇ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲਾਏ ਗਏ ਸਕੂਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਜਾਂਚ-ਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵੀਹ ਮੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਓਕੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਦਰੇ ਲੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਚਪੜਾਸੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਉੱਠਣ ਲਈ ਅਲਾਰਮ ਲਾਇਆ। ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਪੈਣ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ।

ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਅਲਾਰਮ ਵੱਜਣ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਜਾਗ ਤਾਂ ਪਿਆ ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਜੀਬ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰਾ-ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਉੱਠਣ ਨੂੰ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਇੰਜ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ ਬਿਸਤਰ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਉਛਲ ਕੇ ਬਿਸਤਰ ਤੋਂ ਉਠ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਦੇ ਕੇ ਬਿਸਤਰ ਤੋਂ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਜਾ ਸਕਾਂ। ਬਾਹਰ ਤਲਾ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਦਰਵਾਜਾ ਹੁਣ ਵੀ ਤੇਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਵੱਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ-ਨਾ-ਕਿਤੇ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਅਜੀਬ ਹੈ – ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਟਾਲ ਜਿਹੀ ਵੱਟ ਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਚਾਹੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਟਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਟਲੋਗੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਝਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਟਾਰਚ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
ਇਹ ਸਚਮੁਚ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਰਾਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਵਾ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਬੇਹੱਦ ਤੂਫਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਖੁਰਕ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ ਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਣ ਲਗਾ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਮ, ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਅਤੇ ਤਲਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਸੀ। ਤਲਾ ਦਾ ਅਧ-ਟੁੱਟਿਆ ਦਰਵਾਜਾ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸੁਰਾ ਜਿਹਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲਪਣ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਵੱਜਣ ਦੀ ਅਵਾਜ ਡਰਾਉਣੀ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਲਤ ਆਮ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਵੀਹ-ਸੂਤਰੀ ਜਾਂਚ-ਸੂਚੀ ਉੱਤੇ ਓਕੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਕੁੱਝ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਜੀਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਚੈਨ ਦੀ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਚਪੜਾਸੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਜਾਂਚ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਅੰਤਮ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਬੱਚ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੈਫੇਟੇਰੀਆ ਦੇ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਚਪੜਾਸੀ ਦਾ ਕਮਰਾ ਇੱਥੋਂ ਠੀਕ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਪਰਤਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਗਲਿਆਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਘੁੱਪ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਨਿਕਲਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਗਲਿਆਰੇ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਟਾਰਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਾਵਰੋਲੇ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਚੰਨ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਸੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੌਲਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਉਸ ਗਲਿਆਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਗਾ। ਮੇਰੇ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਵਾਲੇ ਜੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਬੜ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਦੀ ਲੀਨੋ ਦੇ ਫ਼ਰਸ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਉਸ ਸੰਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।ਗਲਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਰੇ ਲੀਨੋ ਵਿੱਚ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ।
ਸਕੂਲ ਦਾ ਐਂਟਰੀ-ਗੇਟ ਅੱਧਾ ਗਲਿਆਰਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ…’ਉਹ ਇਹ ਕੀ…?!?’ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ ਦਿਖੀ ਸੀ। ਬਸ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚੋਂ। ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਮਜਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿਧਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵਿਖਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜੋਰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਟਾਰਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਰੱਖਣ ਦੇ ਖਾਨੇ ਦੇ ਬਗਲ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ।

ਓਹ ! ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਆਦਮਕਦ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਅਕਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਪਿੱਛਲੀ ਰਾਤ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਕੱਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਇੱਥੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਆਦਮਕੱਦ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸੀ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਲੇਕਿਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬੇਹੱਦ ਬੇਵਕੂਫ਼ਾਨਾ ਲੱਗੀ। ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਗੱਲ ਸੀ – ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਕੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਹੈ ! ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਟਾਰਚ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਗਰਟ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਸੁਲਗਾ ਲਈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਕਸ਼ ਖਿਚ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੇ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਸੁੱਟੀ। ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਤਲਾਬ ਦਾ ਅਧ-ਟੁੱਟਿਆ ਦਰਵਾਜਾ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਬੇਸੁਰਾ-ਜਿਹਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡੂੰਘੇ ਕਸ਼ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਜ਼ਰ ਆਈ – ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਖ ਰਿਹਾ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦਰਅਸਲ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਯਕੀਨਨ ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੀ ਮੈਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਮੈਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।

ਜੋ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮੈਨੂੰ ਬੇਇੰਤਹਾ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਭਰੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹਨੇਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਫਰਤ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕਦੇ ਮਿਟਾ ਨਾ ਸਕੇ।
ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਉੱਥੇ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸਿਗਰਟ ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿਗਰਟ ਵੀ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘੂਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਮੈਥੋਂ ਹਿੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਖੀਰ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਹਿੱਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਛੂਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਉਂਗਲਾਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਫਿਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਚਾਨਕ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਵ ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜਕੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੰਧਨ ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਮਕਦ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੇ ਮਾਰੀ। ਮੈਂ ਕੱਚ ਦੇ ਚਟਖ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਵੱਲ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਮੈਂ ਦਰਵਾਜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਲਦੀ ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਉੱਥੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਵਾਪਸ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਤਲਾ ਦਾ ਅਧ-ਟੁੱਟਿਆ ਦਰਵਾਜਾ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਤੱਕ ਬੇਸੁਰਾ-ਜਿਹਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਜਦਾ ਰਿਹਾ।
ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਨਹੀਂ, ਹਾਂ, ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ … ਅਤੇ ਇਹ ਅਮਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਤੁਸੀਂਂ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਦਰਅਸਲ ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਗਿਛ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਇਹ ਕੋਈ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਉਹ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾ ਸਕਿਆ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ਼ੇਵ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
– ਅਨੁਵਾਦ ਚਰਨ ਗਿੱਲ

ਸ਼ਹੀਦ-ਸਾਜ਼ (ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ)

October 20, 2017

(ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਦੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਹੀਦ-ਸਾਜ਼ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ)

ਮੈਂ ਗੁਜਰਾਤ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਬਾਣੀਆ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਤਕਸੀਮ ਦਾ ਟੰਟਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਕਾਰ ਸੀ। ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਮੈਂ ਲਫਜ ਟੰਟਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਮਗਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹਰਜ ਨਹੀਂ। ਇਸਲਈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਆਉਣੇ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।

ਜੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਕਾਰ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਕੋਕੀਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਆਮਦਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਟਵਾਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਧਰ ਦੇ ਆਦਮੀ ਉਧਰ ਅਤੇ ਉਧਰ ਦੇ ਇਧਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਚਲੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੱਲੀਏ। ਕੋਕੀਨ ਦਾ ਨਾ ਸਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇਸਲਈ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਧੰਦੇ ਕਰਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਮੈਂ ਤਾਂ ਚਲਿਆ ਹੀ ਇਸ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਮੋਟਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚਿਆ ਅਤੇ ਅਲਾਟਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਸਕਾ ਪਾਲਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਚੀਕਣੀਆਂ ਚੋਪੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਰਾਨਾ ਗੰਢਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਕਾਨ ਅਲਾਟ ਕਰਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਨਾਫਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕੇ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਲਾਟ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ।

ਕੰਮ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਸਲਈ ਅਲਾਟਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਸਕਾ ਲਗਾਇਆ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਠੀ ਗਰਮ ਕੀਤੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੀ ਦਾਵਤ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਦੀ ਮਹਿਫਲ। ਗੱਲ ਕੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਬਖੇੜੇ ਸਨ। ਦਿਨ-ਭਰ ਖ਼ਾਕ ਛਾਣਦਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਦੇ ਫੇਰੇ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਵੇਖਕੇ ਅੱਛਾ ਜਿਹਾ ਮਕਾਨ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਜਿਸਦੇ ਅਲਾਟ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋਵੇ।

ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲਏ। ਹੁਣ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸੀ। ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕੋਠੀ। ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਬੇ-ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਮਾਲ ਪਾਨੀ… ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਮੈਂ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਗਰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਦੇ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ…ਜੀ ਹਾਂ, ਅੱਲਾ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸੀ। ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕੋਠੀ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਪੇਕਾਰਡ ਮੋਟਰ, ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਲੱਖ ਰੁਪਏ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੱਖ…ਇਹ ਸਭ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਚੈਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਇਵੇਂ ਤਾਂ ਕੋਕੀਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦਿਲ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬੋਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਰਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਵੇਂ ਕਹੀਏ ਕਿ ਬੋਝ ਇੰਨਾ ਆ ਪਿਆ ਕਿ ਦਿਲ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਬ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਬੋਝ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੀ?

ਆਦਮੀ ਮੈਂ ਜ਼ਹੀਨ ਹਾਂ, ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਖੋਜ ਹੀ ਕੱਢਦਾ ਹਾਂ। ਠੰਡੇ ਦਿਲੋਂ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਲ ਦਾ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਮੈਂ ਗ਼ੌਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਗੜਬੜ ਘੋਟਾਲੇ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕੀ ਹੈ?

ਔਰਤ?……ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸੀ ਉਹ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਗੁਜਰਾਤ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾ ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲੀ ਵਾਲੀ ਹੀ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਟੈਸਟ ਹੈ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਔਰਤ ਜਵਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ, ਡਾਂਸ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ। ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। (ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੂਬਹੂ ਬਦਲ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ)।

ਔਰਤ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਉਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸਲਈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੈ ਉਸੇ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਇਹ ਦਿਲ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ?

ਆਦਮੀ ਜ਼ਹੀਨ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਤਹਿ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰੁਪਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਲਗ-ਥਲਗ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਦਿਲ ਦੀ ਗੜਬੜ ਸਿਰਫ ਇਸਲਈ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੋਈ ਨੇਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੀਹਾਂ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਪਾਂਡੂਰੰਗ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਨਾਇਕ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਟੰਗ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਵੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਦਿੱਤੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਲ੍ਹੀ ਰੁਪਏ ਇਸ ਤੇ ਉਠ ਗਏ ਸਨ। ਜਮਨਾ ਬਾਈ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸਾਲੀ ਨੂੰ (ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਰਾਬਰ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾਂਦਾ ਰਿਹਾ…ਲੇਕਿਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਕੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਨੇਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹੀ ਸੀ। ਵਰਨਾ ਹੋਰ ਸਭ ਠੀਕ ਸੀ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕੀ ਕਰਾਂ?…ਖ਼ੈਰਾਤ ਦੇਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ। ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਰੋਜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਭਿਖਾਰੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨੰਗਾ। ਕਿਸ-ਕਿਸ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਾਂ, ਕਿਸ ਕਿਸ ਦਾ ਅੰਗ ਢਕਾਂ?…ਸੋਚਿਆ ਇੱਕ ਲੰਗਰ ਖਾਨਾ ਖੋਲ ਦੇਵਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਲੰਗਰ ਖ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਨ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਉਂਦਾ? ਬਲੈਕ ਮਾਰਕੀਟ ਚੋਂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਤਰਫ਼ ਗੁਨਾਹ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਤਰਫ਼ ਭਲੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਕੀ ਹੈ।

ਘੰਟਿਆਂ ਬੈਠ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਸੁਣੇ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਧੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਉਚੀਆਂ ਉਚੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੈਦਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਜੁੱਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕਾਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਰੁਸਤ ਸੀ। ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਦੀ ਹਾਜਤ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਾਕੂਲ ਸੀ।

ਮੈਂ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰੀ ਦੀ ਅਮੀਨਾ ਬਾਈ ਚਿਤਲੇਕਰ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਯਾਦ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

‘ਕਿਸ ਦੀ ਹਾਜਤ-ਰਵਾ ਕਰੇ ਕੋਈ’

ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਿਸਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।
ਜੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਕਿਸ ਦੀ ਹਾਜਤ ਰਵਾ ਕਰਦਾ ਜਦੋਂ ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਸੌ ਹੀ ਹਾਜਤਮੰਦ ਸਨ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਖ਼ੈਰਾਤ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਅੱਛਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਤੁਸੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਤਫਾਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਮੁਹਾਜਿਰਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਖ਼ੈਰਾਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਹਾਜਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਾਕਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਭਰ ਹੱਥ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਤਾਸ਼ ਖੇਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੁਗਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। (ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਜੁਗਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜੁਵਾ ਯਾਨੀ ਕੁਮਾਰ ਬਾਜ਼ੀ) ਗਾਲਾਂ ਬਕ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫ਼ੋਗਟ ਯਾਨੀ ਮੁਫ਼ਤ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ…..ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਭਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਦਦ ਦੇ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਇਸਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਭਿੱਖ ਦੇਣਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਹਰਗਿਜ਼ ਨੇਕੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਨੇਕੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਹੈ?

ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧੜਾ ਧੜ ਆਦਮੀ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਹੈਜ਼ਾ ਫੁੱਟਦਾ ਸੀ ਕਦੇ ਪਲੇਗ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਧਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰਸ ਆਇਆ। ਕਰੀਬ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਵਾ ਦੇਵਾਂ ਮਗਰ ਸੋਚਣ ਤੇ ਇਰਾਦਾ ਤਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰੀ ਸਕੀਮ ਤਿਆਰ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਟੈਂਡਰ ਤਲਬ ਕਰਦਾ। ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਦਾ ਰੁਪਿਆ ਜਮਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਟੈਂਡਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ। ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਾਵਾਂਗਾ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਬਿਲਡਿੰਗ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ। ਮਗਰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਕੀਮ ਧਰੀ ਦੀ ਧਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਜੋ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਹੈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ?

ਗ਼ੌਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਲਫ਼ੜਾ ਹੀ ਫ਼ਾਲਤੂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹੈ। ਲਫ਼ੜਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਝਗੜਾ, ਉਹ ਝਗੜਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੰਗਾ ਫ਼ਸਾਦ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਾਅਨੇ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਜੀ ਹਾਂ ਗ਼ੌਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਲਫ਼ੜਾ ਹੀ ਇਸ ਫ਼ਾਲਤੂ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਵੱਧਦੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਧਦੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਅਸਮਾਨ ਵੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੀਂਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਣਗੇ। ਅਨਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਗੇਗਾ। ਇਸਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ…ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਹਰਗਿਜ਼ ਨੇਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ
ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਮਸਜਦ ਬਣਵਾ ਦੇਵਾਂ। ਲੇਕਿਨ ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰੀ ਦੀ ਅਮੀਨਾ ਬਾਈ ਚਿਤਲੇਕਰ ਦਾ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ
‘ਨਾਮ ਮਨਜੂਰ ਹੈ ਤੋ ਫ਼ੈਜ ਕੇ ਅਸਬਾਬ ਬਨਾ’

ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨੂੰ ਮਨਜੂਰ ਅਤੇ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੂੰ ਫ਼ੈਜ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ‘ਨਾਮ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ ਤੋ ਫ਼ੈਜ਼ ਕੇ ਅਸਬਾਬ ਬਨਾ’। ਪੁਲ ਬਣਾ ਚਾਹੇ ਬਣਾ ਮਸਜਦ-ਓ-ਤਾਲਾਬ ਬਣਾ।

ਕਿਸੇ ਕਮਬਖ਼ਤ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਓ-ਨਮੂਦ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਨਾਮ ਉਛਾਲਣ ਲਈ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨੇਕੀ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਖ਼ਾਕ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਨਾ ਇਹ ਮਸਜਦ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਸਜਦਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਕੌਮ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਰਗਿਜ਼ ਮੁਫ਼ੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸਲਈ ਕਿ ਅਵਾਮ ਬਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਥੱਕ-ਹਾਰ ਮੈਂ ਹੱਜ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਲਾ ਮੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਲਸਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਇੰਨੀ ਭਗਦੜ ਮੱਚੀ ਕਿ ਤੀਹ ਆਦਮੀ ਹਲਾਕ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੂਜੇ ਰੋਜ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਲਾਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ।

ਮੈਂ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੋਚਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਕਈ ਮੌਲਵੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਉਹ ਰੁਤਬਾ ਜਿਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੁਤਬਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਮਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਅੱਛਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਆਮ ਮੌਤ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਿਲਕੁਲ ਅਕਾਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਬਣਦੀ।
ਮੈਂ ਇਸ ਬਰੀਕੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗ਼ੌਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ਼ ਜਿਧਰ ਵੇਖੋ ਖ਼ਸਤਾ-ਹਾਲ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਚਿਹਰੇ ਜ਼ਰਦ, ਫ਼ਿਕਰ-ਓ-ਤਰੱਦੁਦ ਅਤੇ ਗ਼ਮ-ਏ-ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਬੋਝ ਥਲੇ ਪਿਸੇ ਹੋਏ, ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੇ-ਜਾਨ ਚਾਲ, ਕੱਪੜੇ ਤਾਰਤਾਰ। ਰੇਲ-ਗੱਡੀ ਦੇ ਕੰਡਮ ਮਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਟੁੱਟੇ ਫੁੱਟੇ ਝੋਂਪੜੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ ਜਾਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇ ਮਾਲਿਕ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਚੁੱਕ ਬੇਮਤਲਬ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਓਂ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਕਿਸ ਲਈ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਸੇ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਛੂਤ ਦਾ ਰੋਗ ਫੈਲ ਜਾਵੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਰ ਗਏ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਘੁਲ ਘੁਲ ਕੇ ਮਰੇ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਕੜ ਗਏ, ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੋ ਅੱਥਰੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਖੁਸ਼ਕ ਹੀ ਰਹੀ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਈ, ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੌਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ…ਉਹ ਕਿਸ ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ। ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰੀ ਦੀ ਅਮੀਨਾ ਬਾਈ ਚਿਤਲੇਕਰ ਦੀ ਦਰਦ-ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ
ਮਰ ਕੇ ਭੀ ਚੈਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਤੋ ਕਿਧਰ ਜਾਏਗੇ
ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਸੁਧਰੀ ਤਾਂ ਲਾਹਨਤ ਹੈ ਸੁਸਰੀ ਤੇ।

ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਹ ਬੇਚਾਰੇ, ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਦਰਦ ਦੇ ਠੁਕਰਾਏ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕ ਦੇਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕ ਕਰਨ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸੂਰਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਮੌਤ ਨਾ ਮਰਨ ਸਗੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਰਾਜੀ ਹੋਣਗੇ? ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ , ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕੌਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੌਕ-ਏ-ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਹੀਂ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵੇਖਾ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਾਉਮੀਦੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਰੀਅਲ ਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਕੀ ਤੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ।

ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਦਮੀ ਜੀ ਕੇ ਕੀ ਕਰੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵੇਖੋ ਬੜੇ ਮੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੂੰ ਡੇਢ ਮਹੀਨਾ ਹੋਰ ਜੀ ਲਏਂਗਾ। ਚਲਣ ਦੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਖੰਘਦੇ ਖੰਘਦੇ ਗ਼ੋਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਸ ਦਮ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ-ਭਰ ਤੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਫਿਰ ਹੋਰ ਜੀ ਕੇ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸਲਈ ਮਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਜਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਵੀ ਅਨਰਥ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਕੀ ਇਹ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਂਦਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰ ਲਵੇਂ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਕੇਲੇ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਰਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਫਿਸਲ ਗਿਆ…ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮਰ ਜਾਏਂਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪਾ ਲਏਂਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਈ ਕਹਿਣ ਲਗਾ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰਾਂਗਾ…ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ…ਅੱਲਾ ਅੱਲਾ ਕੀ ਜਾਨ ਸੀ। ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ। ਝੁਰੜੀਆਂ ਦੀ ਗਠੜੀ!
ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਮਬਖਤ ਜੋ ਬੜੀ ਸੌਖ ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖ਼ੈਰਾਤੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚਾਰਪਾਈ ਉੱਤੇ ਖੰਘਦਾ ਖੰਗਾਰਦਾ ਮਰ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਬੁੜੀ ਸੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਨਾ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਆਂਤ। ਆਖ਼ਿਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰਸ ਆਇਆ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਰੀਬ ਦੀ ਮੁਫਲਿਸੀ ਅਤੇ ਰੰਜੋ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਬੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਰੇਲ ਦੇ ਪਾਟੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ। ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਪਟੜੀ ਨੂੰ ਪਾਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਜਨਾਬ ਜਿਓਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਫੂਕ ਭਰੇ ਖਿਡੌਣੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਠ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ।

ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹਾਰੀ। ਬਾਣੀਏ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੇਕੀ ਦਾ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਝਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵਕ਼ਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਾਤਾ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਮਰੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ। ਮੇਰੀਆਂ ਤਜਰਬਾਕਾਰ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਲਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਢਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਸਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਅਹਾਤੇ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਦੇ-ਹਾਲ ਆਦਮੀ ਬਸਾ ਦਿੱਤੇ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ। ਤੀਸਰੇ ਮਹੀਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਆਦਮੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਬੁਢੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ…ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਬੋਝ ਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਸੌ ਆਦਮੀ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਗਏ। ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ…ਉੱਧਰ ਦਾ ਪੱਖ ਭਾਰੀ ਹੀ ਰਿਹਾ।

ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਰੋਜ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਤਿੰਨ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪਿਆਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਮੈਂ ਅਰਜ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਕੰਮ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰੀ ਦੀ ਅਮੀਨਾ ਬਾਈ ਚਿਤਲੇਕਰ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਗਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਉਹ ਸ਼ੇਅਰ ਇੱਥੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ। ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਕਹਿਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜਿਸਦਾ ਵਜੂਦ ਛਕੜੇ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਮਾਅਨਾ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਸੀ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪਿਲਾਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਸ ਦਿਨ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਕੇਲੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਸੁੱਟਣੇ ਪਏ। ਲੇਕਿਨ ਮੌਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੁਕੱਰਰ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਰੋਜ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਪਥਰੀਲੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੋਂ ਫਿਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ।

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਠੇਕਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਦੋ ਲੱਖ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਛੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਬੀਮਾ ਵੀ ਕਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੀਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਧੜੰਮ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਸਾਲਾ ਹੀ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਲਗਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਕ਼ਤ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣਗੇ। ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਲੇਕਿਨ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅੱਲਾ-ਤਾਲਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
(ਅਨੁਵਾਦ ਚਰਨ ਗਿੱਲ)

ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਗਿਲਹਰੀ

October 20, 2017

[ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਰਾਲਫ਼ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ ਦੀ ਬਾਲ ਕਵਿਤਾ ‘ਮਾਊਂਟੇਨ ਐਂਡ ਸਕਿਰਲ‘ ਦਾ ‘ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਗਿਲਹਰੀ‘ ਨਾਮ ਤੇ ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹੋ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ]

ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਇੱਕ ਗਿਲਹਰੀ ਨੂੰ

ਤੈਨੂੰ ਹੋਏ ਸ਼ਰਮ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡੁੱਬ ਮਰੇਂ

ਜ਼ਰਾ-ਸੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਗਰੂਰ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ

ਇਹ ਅਕਲ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ, ਇਹ ਸ਼ਹੂਰ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ

ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ ਨਚੀਜ਼ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਬੈਠੀ

ਜਾ ਬੇਸ਼ਊਰ ਹੈਂ, ਐਵੇਂ ਬਾਤਮੀਜ਼ ਬਣ ਬੈਠੀ

ਤੇਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਹੀ ਕੀ ਮੇਰੀ ਇਸ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ

ਜ਼ਮੀਂ ਹੈ ਪਸਤ ਮੇਰੀ ਆਨ ਬਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ

ਜੋ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਉਹ ਹੈ ਨਸੀਬ ਕਿੱਥੇ

ਭਲਾ ਪਹਾੜ ਕਿੱਥੇ, ਜਾਨਵਰ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿੱਥੇ

ਕਿਹਾ ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਗਿਲਹਰੀ ਨੇ, ਮੂੰਹ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰਾ

ਇਹ ਕੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ, ਦਿਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਜ਼ਰਾ

ਜੋ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਤੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਪਰਵਾਹ

ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟਾ

ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ

ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਇਹ ਉਸਦੀ ਹਿਕਮਤ ਹੈ

ਵੱਡਾ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਉਸਨੇ

ਮੈਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਉਸਨੇ

ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਤਾਕ਼ਤ ਨਹੀਂ ਜ਼ਰਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ

ਨਿਰੀ ਬੜਾਈ ਹੈ, ਖ਼ੂਬੀ ਹੈ ਹੋਰ ਕੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ

ਜੇ ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜੇਹਾ ਹੁਨਰ ਵਿਖਾ ਮੈਨੂੰ

ਇਹ ਗੱਠੀ ਹੀ ਜ਼ਰਾ ਭੰਨ ਕੇ ਵਿਖਾ ਮੈਨੂੰ

ਨਹੀਂ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਨਿਕੰਮੀ ਕੋਈ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ

ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ

ਧੂਣੀ ਦਾ ਬਾਲਣ ( ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ )

October 1, 2012

 (ਜਿਉਣ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਮਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਗਬਜ਼ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਅਜਿਹਾ ਤੀਖਣ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ !!! ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੋਕਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ – ਜੀਵਨ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ …। ਮੌਤ ਦੀ ਮੰਜੀ ਤੇ ਪਿਆ ਲੈਨਿਨ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲੋਂ ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਾਕਤ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਰੁਪਸਕਾਇਆ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਇਹ ਸੀ ਸਾਹਸ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਜਿਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੀਨ ਕਥਾ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਦੇ ਤੌਰ ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਲੋਹੜੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗੌਰਵ ਦੀ, ਉਸਦੀ ਅਜ਼ੀਮਤ ਦੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਰਤੱਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)

ਉਹ ਸਵੇਰ ਠਰੀ ਤੇ ਕੋਹਰੇ ਭਰੀ ਸੀ ਸੀਤ ਅਤੇ ਕੋਹਰਾ ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਯੂਕੋਨਨ ਪਗਡੰਡੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਦੇ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ ਖੜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਨਾਰਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੱਥ ਘੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨੌਂ ਵਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਸੂਰਜ ਦਾ ਕੋਈ ਅਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਪਰਤੀਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਦਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੂਰਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੁਫੇਰੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਢਕੀ ਹੋਈ ਲਗਦੀ ਸੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਘਣੀ ਚਾਦਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਨੇ ਹਨੇਰੇ ਭਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ ਇਸ ਤਥ ਤੋਂ ਆਦਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਉਹ ਆਦੀ ਸੀ ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਉਹ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਦਿਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਤਣਗੇ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫਿਰ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ

ਆਦਮੀ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਰਸ‍ਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ, ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯੂਕੋਨ ਲੁੱਕਿਆ ਦਬਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਫੁੱਟ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਤਹਿ ਪਈ ਸੀ ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਚਿੱਟੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਫੰਬਿਆਂ ਨੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ, ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਚਟਿਆਈ ਸੀ, ਬਸ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਰਫ਼ ਲੱਦੇ ਸਪ੍ਰੂਸਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਰੀਕ ਚਾਪਨੁਮਾ ਟੇਢੀ ਮੇਢੀ ਕਾਲੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਉਤਰ ਤੱਕ ਟੇਢੀ ਮੇਢੀ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਰਫ਼ ਲੱਦੇ ਸਪ੍ਰੂਸਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਮੁਕਦੀ ਸੀ ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੁਖ‍ ਪਗਡੰਡੀ ਸੀ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਮੀਲ ਦੂਰ ਚਿਲਕੂਟ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤਰ ਮੀਲ ਉਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਚੁਲਾਟੋ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਅੰਤ ਡੇਢ ਹਜਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬੇਰਿੰਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਸੇ ਸੇਂਟ ਮਿਚੇਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ

ਵਾਲ ਵਰਗੀ ਬਰੀਕ ਰਹਸ‍ਮਈ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਸੂਰਜ, ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ, ਇਕੱਲ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਦਾ ਆਦਮੀ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਸੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹੱਡ ਜਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੀਤ ਦਾ ਉਸਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਉਸਦੀ ਸਮਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲ‍ਪਨਾ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੈਨਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੱਰਾਰ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਕੇਵਲ ਵਸ‍ਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਥੱਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਅੱਸੀ ਡਿਗਰੀ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਕੜਕਦੀ ਠੰਡ ਹੈ, ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬਸ ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਪਾਉਂਦਾ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ‍ ਤਾਪ ਅਤੇ ਸੀਤ ਦੇ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਨੁੱਖ‍ ਦੀ ਮਰਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ‍ ਦੇ ਸ‍ਥਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣਾ ਉਸਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੇਕੋਸਿਨ, ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੈਕੇਟ, ਕੰਨ‍ਟੋਪੇ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਕੰਬਲ ਦੀ ਆਵਸ਼‍ਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਸੁੰਨ‍ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਸੁੰਨ‍ ਹੈ ਬਸ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜਿਆ, ਉਸਨੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਥੁੱਕਿਆ ਥੁੱਕਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੋ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਚੌਂਕ ਗਿਆ ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਥੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਰਫ਼ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਚਿੜਚਿੜ ਫੈਲ ਗਈ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ, ਥੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਚਿੜਚਿੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਥੁੱਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਿੜਚਿੜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੀ, ਕਿੰਨਾ ਜਿਆਦਾ, ਇਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸਨੇ ਹੇਂਡਰਸਨ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੰਡੇ ਉਹਦਾ ਰਾਹ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਕਰੀਕ ਕੰਟਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੀਕ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਚੱਕਰ ਲਗਾਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਗੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂਕੋਨ ਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੈਂਪ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੱਦ ਤੱਕ ਮੁੰਡੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਧੂਣੀ ਬਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਗੇ, ਸੇਕਣ ਦੇ ਲਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜੈਕੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰੇ ਬੰਡਲ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਥਪਥਪਾਇਆ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਉਸਨੇ ਪੈਕਿਟ ਨੂੰ ਸ਼ਰਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਗਾਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਬਰੈੱਡ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੁਖਾਲਾ ਢੰਗ ਸੀ ਮੋਟੀ ਤਲੀ ਹੋਈ ਸੈਂਡਵਿਚ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਸ‍ਕਰਾ ਪਿਆ

 

ਉੱਚੇ ਸੰਕੂਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੀਂ ਉਹ ਚੱਲ ਪਿਆ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ ਆਖਰੀ ਬਰਫ਼-ਗੱਡੀ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਬਰਫ਼ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬਰਫ਼ ਗੱਡੀ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇਪਣ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਠੰਡ ਦਰਅਸਲ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਠਰਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋਈ ਨੱਕ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰਗੜਿਆ। ਉਹ ਸੰਘਣੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਵੱਡੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਰਹੀ ਲੰ‍ਬੀ ਨੱਕ ਦੀ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਸੀ

ਆਦਮੀ ਦੇ ਠੀਕ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਾਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੱਤਲ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕੁੱਤਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲੀ ਭਰਾ ਬਘਿਆੜ ਨਾਲ ਐਨ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਸੀ ਕੁੱਤਾ ਭਿਆਨਕ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਦਮੀ ਦੀ ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਪਰੀਤ ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸੀ, ਸੱਠ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਲ‍ਕਿ ਸੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਪੰਝੱਤਰ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਨਾਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਡਿਗਰੀ ਉਪਰ ਪਾਣੀ ਜੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤ ਡਿਗਰੀ ਬਰਫ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਉਸਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ‍ ਵਾਂਗ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੀਵ ਸਹਿਜ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਸਮਝ ਅਵਸ਼‍ ਸੀ ਕਿ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਸੀ ਥੋੜੀ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼‍ਨ ਭਰੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਨਾਲ ਟੋਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਜਲਾਵੇਗਾ ਉਹ ਇਸ ਉਂਮੀਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕੁੱਤਾ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸੁੱਖਦਾਈ ਸੇਕ ਬਾਰੇ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦੁਬਕ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰੇਗਾ

 

ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੀ ਹਵਾ, ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਜੰਮ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸਦੇ ਜਬਾੜੇ, ਨਾਸਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਭਵਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਆਦਮੀ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਦੇ ਲਾਲ ਬਾਲ ਠੀਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਰਫ਼ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਆਦਮੀ ਤਮਾਖੂ ਚਬਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਠੰਡੇ ਬੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਤਮਾਖੂ ਦੀ ਪੀਕ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਠੋਡੀ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਚੱਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਤਮਾਖੂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਫਰ ਇੰਨੇ ਠੰਡੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਦਾ ਪਾਰਾ ਸੱਠ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਹ ਪਚਵੰਜਾ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੀ

ਉਹ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੀਲਾਂ ਮੀਲ ਚੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਨੀਗਰੋ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌੜੇ ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਨਹਿਰੀ ਪੱਤਣ ਤੇ ਉਤਰ ਗਿਆ ਉਹ ਹੇਂਡਰਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰੀਕ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅਜੇ ਦਸ ਮੀਲ ਹੋਰ ਚੱਲਣਾ ਹੈ ਉਸਨੇ ਘੜੀ ਵੇਖੀ ਦਸ ਵਜੇ ਸਨ ਉਹ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੀ ਰਫ‍ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਦੋਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ ਆਪਣੀ ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਲੰਚ ਕਰਕੇ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ

 ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਬਾਈਂ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਦਮੀ ਛੋਟੀ ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲੀ ਬਰਫ਼ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਬਰਫ਼ ਗੱਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਕਈ ਇੰਚ ਤੈਹ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਇਹ ਸ‍ਪਸ਼‍ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ ਆਦਮੀ ਰਵਾਂ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸੋਚਣ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਲਾਵਾ ਇਸਦੇ ਕਿ ਉਹ ਦੋਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਲੰਚ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ ਅਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹਮਰਾਹੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਛਿੱਕਲੀ ਕਾਰਨ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਤਮਾਖੂ ਚਬਾਈਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪੀਕ ਥੁੱਕ ਥੁੱਕ ਕੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ

ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਠੰਡ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੈ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀ ਹੱਡ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਠੰਡ ਕਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਾਨਾ ਪਹਿਨੇ ਹਥ ਦੇ ਪੁੱਠੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਰਗੜਿਆ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ। ਲੇਕਿਨ ਜਿਉਂ ਹੀ ਰਗੜਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਕਰਦਾ ਉਂਜ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਫਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਸ਼‍ਚਾਤਾਪ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨੱਕ ਰਖਿਅਕ ਪੱਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਇੰਤਜਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਟੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਕਿੰਤੂ ਹੁਣ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ ਭਲਾ ਅਖੀਰ ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੀ ਹਨ? ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹਿ ਕੇ ਦਰਦ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਦਮੀ ਦਾ ਜਿਹਨ ਵਿਚਾਰ ਸੁੰਨ‍ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਜੰਮੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ – ਮੋੜ, ਗੋਲਾਈ, ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਲੱਠਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਥੇ ਉਹ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਇੱਕ ਮੋੜ ਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਦਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤਿਆ ਉਹ ਜਿਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਉਹ ਤਲ ਤੱਕ ਜੰਮੀ ਸੀ ਧਰੁਵੀ ਸੀਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼‍ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੰਢੇ ਝਰਨਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਠੰਡ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਏ, ਇਹ ਝਰਨੇ ਕਦੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ ਇਹ ਫੰਦਾ ਹੈ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਟੋਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਗਹਿਰਾ ਵੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਵੀ ਕਦੇ – ਕਦਾਈਂ ਸਿਰਫ ਅੱਧੇ ਇੰਚ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਤਹਿ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ – ਕਦੇ ਤਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਰ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਉਸਦੇ ਬਿਦਕਣ ਦਾ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਉਸਨੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਟੁੱਟਦੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਟੁੱਟਦੇ ਸੁਣ ਲਿਆ ਸੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਭਿੱਜਣ ਤੋਂ ਉਤ‍ਪੰਨ ਸਮਸਿਆ ਤੋਂ ਉਹ ਬਖ਼ੂਬੀ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ ਜਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗੀ ਰੁਕ ਕੇ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣਾ ਜਿਆਦਾ ਅਵਸ਼‍ਕ ਸੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੋਜੇ, ਮੇਕੋਸਿਨ ਜੈਕਿਟ ਸੁਕਾਉਣਾ ਜਰੂਰੀ ਸੀ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਪਰਤ, ਉਹ ਰੁਕਿਆ, ਨਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਟ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਹੈ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਗੜਦਾ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੰਭਲ ਸੰਭਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ, ਤਮਾਖੂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਤੋੜ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ‍ਤਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ

ਅਗਲੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਮਿਲੇ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਫ਼ ਢਕੇ ਟੋਇਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਪਰਤ ਪਤਲੀ ਹਲਕੀ ਝੋਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਲ ਬਾਲ ਬਚਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸ‍ਤੀ ਅੱਗੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਤਾ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਬਰਫ਼ ਟੁੱਟੀ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁੱਦਕੇ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਉਸਦੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਪੈਰ ਭਿੱਜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਪਾਣੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਚੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਚੁਭ ਰਹੀ ਸੀ ਆਤ‍ਮਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਬਿਰਤੀ ਸੀ ਬਸ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਖ਼ਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਟਿਆ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਦਸ‍ਤਾਨਾ ਉਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੰਜੇ ਉੱਤੇ ਜੰਮੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਕਣ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਗਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣਾ ਉਚਿਤ ਨਾ ਸਮਝਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ‍ ਹੁੰਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਠੰਡ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਹੱਥ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦਾਸ‍ਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਜਮਿਆ ਖੂਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਨ ਲੱਗੇ

ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ, ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜਲਾਲ ਤੇ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੀਤਕਾਲੀਨ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦੁਮੇਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਸੀ ਹੇਂਡਰਸਨ ਕ੍ਰੀਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਟੁਕੜਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਆਦਮੀ ਭਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇ ਸਾਫ਼ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਦੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਠੀਕ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਦੋਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ‍ਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ‍ਤਾ ਹੋਈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹਰ ਹਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਕਿਟ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮੀਜ ਦੇ ਬਟਨ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਲੰਚ ਪੈਕਿਟ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿੰਟ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰ‍ਝੀ ਸੇਕਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਠਰ ਗਈਆਂ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਨਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲਗਾ ਉਥੇ ਹੀ ਪਏ ਬਰਫ਼ ਜੰਮੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਲੱਠੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਬੈਠ ਗਿਆ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਦਰਦ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਸਮਾਪ‍ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਣ ਲਗਾ ਖਾਣ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਜਮੇ ਬੁਲ੍ਹ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨ‍ਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ

ਅੱਗ ਜਲਾਕੇ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਾਣ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਸੀ ਆਈ ਹੱਸਦੇ ਹੱਸਦੇ ਹੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਸੁੰਨ ਸਨ ਜਾਂ ਗਰਮ, ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਕੋਸਿਨ ਨਾਲ ਢਕ ਲਿਆ, ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ ਸਨ

ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਦਸ‍ਤਾਨਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਉਸਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ – ਥੋੜ੍ਹਾ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲਗਾ ਸੀ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਹ ਖੜੇ ਖੜੇ ਕਦਮਤਾਲ ਕਰਨ ਲਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਦਰਦ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ ‘‘ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਠੰਡ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਆਦਮੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਠੰਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਲਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਠੰਡ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਦਮਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰਮੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕੁੱਝ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਲਈ ਮਾਚਿਸ ਕੱਢੀ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ ਲਕੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਛਲੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਰੁੜ੍ਹਕੇ ਆਈਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਲਕੜੀਆਂ ਜਲਾਕੇ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਅੱਗ ਮਘਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀਆਂ ਨੇ ਅੱ‍ਛੀ ਤਕੜੀ ਅੱਗ ਫੜ ਲਈ ਸੇਕ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਲੰਚ ਖਾਧਾ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਉਸਨੇ ਠੰਡ ਨੂੰ ਮਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਕੋਲ, ਲੇਕਿਨ ਜਲਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ

ਲੰਚ ਖਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਾਈਪ ਕੱਢਿਆ ਉਸਨੂੰ ਤਮਾਖੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਾਈਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਲਗਾ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਉਂਗਲ ਵਾਲੇ ਦਸ‍ਤਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਿਆ, ਆਪਣੇ ਕਨਟੋਪੇ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਢਕਿਆ ਅਤੇ ਦੋਰਾਹੇ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਕੁੱਤਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਕਿਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲਣ ਦੀ ਜਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਇਦ ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਵਾਸ‍ਤਵਿਕ ਸੀਤ ਨਾਲੋਂ ਵਧ, ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸੀਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇਪਣ ਬਾਰੇ ਨਾਵਾਕਿਫ਼ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਕੁੱਤਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵਮੂਲਿਕ ਗਿਆਨ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ੂਨ ਜਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ‍ਨਿਉਤਾ ਦੇਣਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਦੁਬਕ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਦਲ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਠੰਡ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਿਕ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਸਿਰਫ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਕੋਰੜੇ ਦੀ ਥਪਥਪਾਹਟ ਹੀ ਜਾਣੀ ਸੀ ਕੋਰੜੇ ਦੀ ਸਪਾਕ – ਸਪਾਕ … ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਉਹ ਕਾਏਂ … ਕਾਏਂ … ਕਰ ਉੱਠਦਾ ਸੀ ਅਜਿਹੇ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੀਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਆਦਮੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਆਦਮੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੀਟੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਕੋਰੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਸਪਾਕ … ਸਪਾਕ .. ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ  ਕੁੱਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਲਗਾ

ਆਦਮੀ ਨੇ ਤਮਾਖੂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਛੱਡੇ ਸਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਅਤੇ ਬਰੌਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਚਾਦਰ ਤਾਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੇਂਡਰਸਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ, ਕਰੀਬ ਅੱਧ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਝਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ … ਉੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਠੋਸ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਦਮੀ ਦਾ ਪੈਰ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਟੋਆ ਗਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ

 ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ ਉਸਨੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੈਂਪ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਲਾਕੇ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਪੈਂਟ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਇਸ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤਿ ਆਵਸ਼‍ਕ ਸੀ, ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕੰਢੇ ਦੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਪਾਰ ਕਰ ਜੰਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸੰਕੂਕਾਰ ਝਾੜਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਬੂਤਰਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤਾਂਕਿ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪਏ, ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਿਰ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿਲ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਨਾਲ ਜਲਾਇਆ ਬਰਚ (ਜੋ ਕਾਗਜ ਤੋਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਫੜਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਲਕੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ

ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਅੱਗ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੰਦੇਹ ਉਸਨੂੰ ਸੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀ, ਉਵੇਂ ਉਵੇਂ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਉਹ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਜੇਕਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪੈਰ ਗਿੱਲੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਪੰਝੱਤਰ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅੱਗ ਨਾ ਜਲ ਸਕੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਧਾ ਮੀਲ ਭੱਜ ਕੇ ਆਦਮੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਕੇ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਗਿੱਲੇ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਜਮਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਪੰਝੱਤਰ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੌੜਨ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤ ਸਕਦੀ ਭਲੇ ਹੀ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਗਿੱਲੇ ਪੈਰ ਬਜਾਏ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਜੰਮ ਜਾਣਗੇ

ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਬੁਢੇ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਦਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੇ ਉਸ ਬੁਢੇ ਦਾ  ਧੰਨ‍ਵਾਦ ਕੀਤਾ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਉਤਾਰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤਤ‍ਕਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਚਾਰ ਮੀਲ ਚਲਣ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਫੇਫੜੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕਦਾ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਸੀ, ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸੀਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਸ‍ਪੀਡ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੱਦ ਤੱਕ ਫੇਫੜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਂਹ ਨੁੱਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਖ਼ੂਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਉਪਰੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੁੰਗੜਨ ਲੱਗੇ ਸੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਇਸਨੂੰ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸਦੇ ਗਿੱਲੇ ਪੈਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ ਫਿਰ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਜੰਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਪੂਰੀ ਤ‍ਵਚਾ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ

 

ਕਿੰਤੂ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਜਮਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਏਨੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਗਲੇ ਹੀ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾਈ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਤੱਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਗਿੱਲਾ ਪੇਟ ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ ਜੁੱਤੇ ਉਤਾਰ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਣਗੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੇਕੇਗਾ ਉਹ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਉਸ ਬੁਢੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਚੇਤੇ ਆ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚ ਸੋਚਕੇ ਮੁਸ‍ਕੁਰਾਣ ਲਗਾ ਉਸ ਖ਼ਰਾਂਟ ਬੁਢੇ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕ‍ਲੂਣ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਡਾਇਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੀ ਇਕੱਲਾ ਸੀ ਦੁਰਘਟਨਾ-ਗਰਸ‍ਤ ਵੀ ਹੋਇਆ ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕੁੱਝ ਬੁਢੇ ਖੂਸਟ ਬੁਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ – ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਟਿਕਾਣੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ ਬਸ, ਫਿਰ ਸਭ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਣਗੀਆਂ ਉਹ ਬੇਜਾਨ ਸਨ ਬਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਸਨ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੇ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਉਸਦੇ ਪੋਟਿਆਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਨਸਾਂ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ

 

ਫਿਲਹਾਲ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱ‍ਛੀ ਖਾਸੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਸੀ, ਚਟਕਦੀ, ਲਪਕਦੀ ਲੋਅ ਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਸ਼‍ਵੰਤ ਕਰਦੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ੀਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੀਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਸਨ ਮੋਟੇ ਜਰਮਨ ਮੌਜੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਿਆਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ ਜੁੱਤੇ ਦੇ ਫ਼ੀਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਢ ਅਗ‍ਨੀ ਦਾਹ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਚਾਕੂ ਕੱਢਿਆ

ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੀਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਗਲ‍ਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬੁਧੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਉਸਨੂੰ ਸੰਕੂਕਾਰ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਜਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਲਾਉਣੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਤੋੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਸੀ ਇਹੀ ਸੋਚਕੇ ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਸੀ ਆਦਮੀ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੱਗ ਬਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਠੀਕ ਉਸ ਸ‍ਥਾਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ ਲੱਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਨ ਹਫ‍ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ ਸੀ ਹਰ ਟਾਹਣੀ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ ਡੱਕੇ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਝਾੜ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਹਿਲਾਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ ਲੇਕਿਨ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਜਨ‍ਮ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ ਉੱਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਨੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬਰਫ਼ ਹੇਠਾਂ ਡੇਗ ਦਿੱਤੀ ਬਰਫ਼ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਟਾਹਣੀਉਂ ਟਾਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਪੂਰੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਜ‍ਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਸੀ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਖਿੰਡਰੀ ਬਰਫ਼ ਪਈ ਸੀ

 

ਆਦਮੀ ਇਸ ਠੋਕਰ ਨਾਲ ਹੜਬੜਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ ਕੁੱਝ ਪਲ ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਉਸ ਸ‍ਥਾਨ ਨੂੰ ਘੂਰਦਾ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਸੀ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਸ਼ਾਇਦ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦਾ ਉਹ ਖੂਸਟ ਬੁੱਢਾ ਖੂਸਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਸੀ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸ‍ਥਾਨ ਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹੀ ਫਿਰ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼‍ਚਿਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਚਣਗੀਆਂ ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅੱਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਾਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਲਗਣਾ ਤਾਂ ਤੈਅ ਹੀ ਸੀ

 ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਨ ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਹੇ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਉਹ ਬੈਠਾ ਨਹੀਂ, ਬਲ‍ਕਿ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਸੰਕੂਕਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖੁੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਰੁੱਖ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਨਾ ਸਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਨੇ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮਕੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਇਕਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਆਕੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਖਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ ਬਸ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਕਰ ਇਕੱਠੇ ਅਵਸ਼‍ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਘਾਹ ਅਤੇ ਸੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਉਠ ਕਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਫਿਲਹਾਲ ਉਹ ਇਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਉਹ ਦੂਰੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅੱਗ ਜਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਬਾਲਣ ਲਈ ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠਾ ਆਸ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਉਹੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਇੰਤਜਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਗ ਜਲਣ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਦੇਰ ਸੀ

ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਛਿਲ ਉੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਖਰਖਰਾਹਟ ਨੂੰ ਸੁਣ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿੰਤੂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਪਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਸੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ ਸੰਦੇਹ ਭਰੇ ਡਰ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂ‍ਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਉਸਨੇ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਲਗਾ ਇਹ ਉਸਨੇ ਬੈਠੇ ਬੈਠੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੜੇ ਹੋਕੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਾ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਰਗੀ ਪੂਛ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਢਕੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਤੇਜ਼ ਕੰਨ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇੱਕਟਕ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜਤਿਆਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬੈਠਾ ਸੀ

ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹਲਕਾ ਦਰਦ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸਹਿ ਹੋ ਉੱਠਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਦਰਦ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸੰਤੂਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਦਸ‍ਤਾਨਾ ਉਤਾਰ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿਲ ਕੱਢੀ ਨੰਗੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਚਿਸ ਕੱਢੀ, ਲੇਕਿਨ ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਨੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਾਪ‍ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਫੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਸੁਚੇਤ ਸੀ ਸੁੰਨ‍ ਹੁੰਦੇ ਪੈਰਾਂ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚਕੇ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਮਾਚਿਸ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸ‍ਪਰਸ਼ ਦੇ ਸ‍ਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਕੋਲ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਰਥਾਤ‌ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉਸਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਉਸਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਨਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਪਹਿਨੇ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੀਲੀਆਂ ਬਰਫ਼ ਸਹਿਤ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਈਆਂ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਪਹਿਨੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਲਾਈ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਸਰਕੀ, ਲੇਕਿਨ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਤੱਦ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਇੱ‍ਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਲਗਾਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਹੀ ਲਿਆ ਉਸਨੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਂਠ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹੋਂਠ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜਕੇ ਤੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਉਹ ਇੱਕ ਤੀਲੀ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਅੱ‍ਛੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੀਲੀ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਸੀ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉਪਾਅ ਸੁੱਝਿਆ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਹ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੱਦ ਕਿਤੇ ਜਾਕੇ ਉਹ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਬਾਲ ਪਾਇਆ ਤੀਲੀ ਦੇ ਬਲਦੇ ਹੀ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜੇ – ਫੜੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੂੰ ਜਲਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੀਲੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਗੰਧਕ ਉਸਦੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਸਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਜ਼ੋਰ – ਜ਼ੋਰ ਵਲੋਂ ਖੰਘਣ ਲਗਾ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਲੀ ਤੀਲੀ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੁਝ ਗਈ

ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦਾ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਬੁੱਢਾ ਠੀਕ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੇ ਪਲ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਹਿਯਾਤਰੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹਿਤਕਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਸੁੰਨ ਪਏ ਸਨ ਇਹ ਵੇਖ ਉਸਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੋਨੋਂ ਦਸਤਾਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਤਾਰੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਪਈ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਸ‍ਟਰਿਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਜੇ ਹਿਮਾਘਾਤ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਸ‍ਟਰਿਪ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਤੀਲੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ‍ਟਰਿਪ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਘਿਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਜਲ ਉਠੀਆਂ ਸੱਤਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤਰ ਗੰਧਕ ਭਰੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਇੱਕੋ ਵਕਤ ਲੋਅ ਨੂੰ ਬੁਝਾਣ ਜੋਗੀ ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਦੀ ਗੰਧਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਲਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੱਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਦੀ ਸਨਸਨੀ ਪਰਤਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਉਸਦਾ ਮਾਸ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ ਸੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਨ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਦ ਅਸਹਿ ਹੋਣ ਲਗਾ ਦਰਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਲਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜੇ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਛਿੱਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜਲਦਾ ਹੱਥ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਸੀ

ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਉਸਦੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੁੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਬਲਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਸਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਿਰੀਆਂ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੇ ਅੱਗ ਫੜ ਲਈ ਸੀ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਚੁਣ – ਚੁਣ ਕੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰੀ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕਾਈ ਲੱਗੀ ਲੱਕੜੀ ਵੀ ਚਿਪਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਕੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਨਾੜੀਪਣ ਮਿਲੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਉਹ ਜੀਵਨ ਜ‍ਯੋਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਝਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਪਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਪਰਵਾਹ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲਗਾ ਸੀ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਧੂਣੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਹਰੀ ਕਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥੱਬਾ ਡਿਗਿਆ ਉਸਨੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਲਗਦੀ ਵਾਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੇ ਕੰਬਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਧੱਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਦਾ ਕੇਂ‍ਦਰ ਬਿਖਰ ਗਿਆ ਬਲਦਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਬਲਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਬਿਖਰ ਗਈਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜੀਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਲੇਕਿਨ ਕੰਬਦੀ ਦੇਹ ਨੇ ਬਿਖਰੀਆਂ ਬਲਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਖਰਾ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੁੱਝਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਅ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਝ ਗਈਆਂ ਅਗ‍ਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਉਸਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਤਿਣਕੇ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕੁੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਜੋ ਬਿਖਰੀ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਲ ਪਿੱਠ ਚੁੱਕੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਠਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਉਹ ਉ‍ਮੀਦ ਲਗਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ

ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨਾਰਮਲ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਇੱਕ ਮਿਰਗ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਉਸਦੀ ਖੱਲ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਏ ਸਨ ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਉਸਦੀ ਗਰਮ ਮੋਈ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਖ਼ੂਨ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੱਥ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਉਸਨੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਡਰ ਵਿਆਪ‍ਤ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਤਾ ਡਰ ਕੇ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਸੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੁੱਝ ਗੜਬੜ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸੰਦੇਹ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲਗਾ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰ‍ਦੇਹ ਨੂੰ ਜਨ‍ਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਉਸਨੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਨਾਂ ਕੰਨ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ ਕਰ ਲਏ ਉਸਦਾ ਹਿਲਣਾ  ਡੁਲਣਾ, ਅਗਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ – ਵਾਰੀ ਚੁੱਕਣਾ ਗਿਰਾਉਣਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗਾ ਕਿੰਤੂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਆਦਮੀ ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਵੱਲ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਆਦਮੀ ਦੀ ਇਸ ਵਚਿੱਤਰ ਚਾਲ ਤੋਂ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ ਉਹ ਆਦਮੀ ਕੋਲੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਖਿਸਕਣ ਲਗਾ

ਆਦਮੀ ਨੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦਸਤਾਨੇ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਖੜੇ ਹੋ ਉਸਨੇ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰਜੀਵਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਸੰ‍ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਹੰਟਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸਪਾਕ … ਸਪਾਕ … ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼‍ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੀ ਜਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਆਦਮੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੇ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਡਿੱਗਦੇ – ਡਿੱਗਦੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹਨ ਉਸਦੇ ਦੋਨੋਂ ਹੱਥ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਸਨ ਇੱਕ ਪਲ ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਮੋਏ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੀ ਜਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੱਜੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲਿਆ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਏਂ … ਕਾਏਂ … ਕਰ ਛੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ

 

ਫਿਲਹਾਲ ਉਹ ਇਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਹੇ ਉਹਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ-ਰਹਿਤ, ਬੇਜਾਨ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਚਾਕੂ ਫੜ ਸਕਦਾ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬੈਂਟ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਹੀ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਗਲਾ ਹੀ ਘੁੱਟ ਸਕਦਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹਟਦੇ ਹੀ ਕੁੱਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁੱਦਕੇ ਦੁਮ ਦਬਾਕੇ ਕਾਏਂ … ਕਾਏਂ … ਕਰਦਾ ਭੱਜਿਆ ਚਾਲ੍ਹੀ ਫੁੱਟ ਦੂਰ ਜਾਕੇ ਉਸਨੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਚਰਜ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ ਸਨ

ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਿਆ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦੇ ਪਾਇਆ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਦਸਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਲਗਾ ਉਹ ਪੰਜ ਕੁ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੱਦ ਤੱਕ ਇਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੇ ਖ਼ੂਨ ਪਰਵਾਹ ਵਧਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਦਾ ਜਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਆਭਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰ ਲਟਕਿਆ ਹੈ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ

ਇੱਕ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਉਸਦੇ ਅੰ‍ਦਰ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਗਿਆ ਇਹ ਡਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਸੀਤ ਨਾਲ ਜਮਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਗੁਆਚਣ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ‌ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਦਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬਚਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਤੰਕਿਤ ਹੋ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਧੁੰਧਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਤੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ ਉਸਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ ਆਦਮੀ ਆਤੰਕਿਤ ਹੋ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪੂਰਵ ਉਹ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਭੈਭੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਡਰ ਕੁੱਝ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵਿੱਖਣ ਲਗਾ – ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਤਟ, ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਪਏ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਡੂੰਡੇ, ਪੱਤਰਹੀਣ ਏਸ‍ਪਨ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੌੜਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਤਿਆ ਹੁਣ ਉਹ ਕੰਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਭੱਜਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲ ਕੇ ਵਗ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੱਜ ਕੇ ਉਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕੈਂਪ ਵੀ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹ ਦੇਵੇਗਾ, ਲੇਕਿਨ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਣਗੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇਗਾ ਕੈਂਪ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਜਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਥਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ ਇਸ ਦੂਜੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਫਿਲਹਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧਕੇਲ ਕੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ

ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭੱਜਦੇ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਆਚਰਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਖੀਰ ਇਹ ਉਹੀ ਪੈਰ ਸਨ ਜੋ ਇੰਨੇ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵਗਦੇ ਪਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਾਰੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ

ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ, ਭੱਜ ਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਉਸਦੇ ਸਿੱਧਾਂ‍ਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਓਨੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਡਗਮਗਾਇਆ, ਲੜਖੜਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਉਸਨੇ ਜਦੋਂ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਤੋਂ ਉਠ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬੈਠਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਬਜਾਏ ਦੌੜਨ ਦੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੱਲੇਗਾ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ ਬੈਠੇ – ਬੈਠੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹ ਬਰਾਬਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਰੋਤਾਜਾ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਇਆ ਹੁਣ ਉਹ ਕੰਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੀਨੇ ਅਤੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਛੂਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਬੇਜਾਨ ਸਨ ਦੌੜਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਉਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ – ਕਿਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗਲਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਆਤੰਕਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਹ ਵੇਖ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ,  ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਦੇਹ ਦੀ ਕਲ‍ਪਨਾ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਬਕਵਾਸ ਹੈ! ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਭਰੀ ਬਕਵਾਸ ਇਸ ਪਗਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਦਹਵਾਸੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਦੌੜਨ ਲਗਾ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਰੁਕਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਉਹੀ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਦੇਹ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਫਿਰ ਦੌੜਨ ਲੱਗਦਾ

ਉਸਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਭੱਜ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਡਿਗਿਆ ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਤ‍ਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼‍ਚਿੰਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੇਖ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਬਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਾਲਾਂ ਬਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਸਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਨੋਂ ਕੰਨ ਫੈਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਆਦਮੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਕੰਬਣਾ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਸੀਤ ਆਪਣੇ ਹਿਮ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਹਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਡਗਮਗਾ ਕੇ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ ਬਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਉਹ ਸੌ ਫੁੱਟ ਹੀ ਦੌੜ ਸਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਲੜਖੜਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਪਰਨੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਇਹ ਉਸਦੀ ਅੰਤਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹ ਬਰਾਬਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਗਰਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੌਰਵ ਪੂਰਵ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸ‍ਵੀਕਾਰਿਆ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਸਿਰ ਕਟੇ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅ‍ਰਥ ਭੱਜ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਉਪਮਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੱਜਣ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਲੱਗੀ ਬਹਰਹਾਲ ਸੱਚ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪੱਕਾ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ ਸੋ ਇਸ ਹਿਮਾਨੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸ‍ਵੀਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀਭਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਝੋਂਕਾ ਆਇਆ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ‌ਵਿਚਾਰ ਲਗਾ ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਐਨਾਸ‍ਥੇਸ਼ੀਆ (ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦਾ ਇੰਜੈਕ‍ਸ਼ਨ) ਲੈਣਾ ਸੀ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਜਾਣਾ ਓਨਾ ਕਸ਼‍ਟਦਾਇਕ ਅਤੇ ਭੈੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਰਸਤੇ ਹਨ ਮੌਤ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੇ

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਢੂੰਢਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਪਗਡੰਡੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਰਥੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋੜ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੋੜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਪਏ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀਠੰਡ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ,’ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਵਾਸ‍ਤਵਿਕ ਠੰਡ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੋਂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਖ਼ਰਾਂਟ ਬੁਢੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸ‍ਪਸ਼‍ਟ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬੁੱਢਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਾਈਪ ਪੀਂਦਾ, ਗਰਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਫਰਮਾ ਰਿਹਾ ਸੀ

‘‘ਤੂੰ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਠੀਕ ਸੀ, ਬੁਢੇ, ਤੂੰ ਦਰਅਸਲ ਠੀਕ ਸੀ’, ਉਸਨੇ ਫੁਸਫੁਸਾਕਰ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਬੁਢੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ

ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦਾ ਝੋਂਕਾ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਤੋਖਜਨਕ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਨੀਂਦ ਸੀ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਚਿਆ ਖੁਚਿਆ ਬਾਕੀ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਦੀ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਗਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗੀ, ਤੱਦ ਅੱਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਕੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁੱਰਾਉਣ ਲਗਾ ਆਦਮੀ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟੇਗਾ ਇਸ ਉ‍ਮੀਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਲੇਕਿਨ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਹਾ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੌਂਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜਿਆ ਅਤੇ ਤੱਦ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਆਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਉਹ ਉਲ‍ਟੇ ਪੈਰੀਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤਿਆ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੇ ਠੰਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਚਲਣ ਲਗਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ) – ਅਹਿਮਦ ਨਦੀਮ ਕਾਸਮੀ

October 22, 2010

ਅਖ਼ਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਇਵੇਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਰੁਪਿਆ ਗਿਰੇ। ਹੁਣੇ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣੇ ਗਾਇਬ। ਢੂੰਢਣ ਲੱਗੇ ਮਗਰ ਬਸ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਿ ਲੁਟੇ –ਪੁੱਟੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਹਲਚਲ ਸਾਬਣ ਦੀ ਝੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।

ਕਿਤੇ ਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਹਜਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਫਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਇਸ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਚੱਲੀ ਆਈ ਸੀ। ਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਕੋਈ ਤਿਤਲੀ ਫੜਨ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਰੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ… ਫਿਰ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਉੱਤੇ ਹੋ ਚਲਿਆ ਹੈ, ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਠਿਕਾਣੇ ਤੇ ਬੈਠੂੰਗੀ ਤਾਂ ਲੱਭ ਲਵਾਂਗੀ।

ਲੇਕਿਨ ਅਖ਼ਤਰ ਤਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕੁਲ 15 ਮੀਲ ਉੱਧਰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਸ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਕਾਫਿਲੇ ਤੋਂ ਕਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੇ ਤਿਤਲੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਨਾ ਤੋੜਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੋੜਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤਾਹਮ ਜਦੋਂ ਰੋਂਦਾ ਚੀਖਦਾ ਇੱਕ ਤਰਫ ਭੱਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਤੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਾਰਾ – ਏ – ਤਕਬੀਰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ… ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਭ ਸਿੱਖ ਅਚਾਨਕ ਹਸ ਪਏ ਸਨ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਢਿਲੀ-ਢਾਲੀ ਪਗੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਕੇਸ਼ ਝਾਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੂੜਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨੰਗਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਹਸੋ ਨਾ ਯਾਰੋ! ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੀਹਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ, ਜੀਹਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਰਪਾਨ ਕੱਢ ਲਈ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ, “ਜਰਾ ਰੁੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਕਿਰਪਾਨ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ।”

“ਮਾਰੋ ਨਾ ਯਾਰੋ,” ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰ ਸੀ। “ਇਸਨੂੰ ਮਾਰੋ ਨਾ, ਇੰਨਾ ਜਰਾ-ਜਿਹਾ ਤਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੀਹਨੇ…।”

“ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਤੋਂ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬੋਲ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ? ਖੁਦਾ ਨੇ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ?”

ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ਕੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸਦੀ ਜਬਾਨ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਧੁੰਨੀ ਤੱਕ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਝਪਕ ਕੇ ਉਸਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ ਜੋ ਰੇਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਪਪੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹੋਏ ਇੱਕ ਹੰਝੂ ਨੂੰ ਥੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਪਤਾ ਨਹੀਂ।”

“ਲਓ ਹੋਰ ਸੁਣੋ।” ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਦੇਕੇ ਹੱਸਣ ਲਗਾ।

ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਵੀ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, “ਮਾਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਮੈਂ ਤੂੜੀ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।”

ਸਭ ਸਿੱਖ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ ਮਗਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਬਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਝ ਇਵੇਂ ਰੋਇਆ ਕਿ ਕੁੱਝ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਭੌਂਚੱਕੇ ਜਿਹੇ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਰੋਣੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲਗਾ, “ਸਭ ਬੱਚੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਯਾਰੋ, ਮੇਰਾ ਕਰਤਾਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੜੀ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।”

ਕਿਰਪਾਨ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਵਿਲਕਦੇ ਹੋਏ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਫੜ ਉਹ ਚੁਪਚਾਪ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਲੈ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸੰਭਾਲ ਇਸਨੂੰ, ਕੇਸ਼ ਵਧਵਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਾਰਾ ਬਣਾ ਲੈ, ਲੈ ਫੜ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਝਪਟ ਕੇ ਉਠਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਗੜੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਟਾਂ ਲਮਕਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਪਾਗਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੰਮਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਘੁਟਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾਕੇ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਣ ਲਗਾ ਜੀਹਨੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪਲਟ ਕੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਲਪਕਿਆ ਮਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਭੱਜਿਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਦਦਾ ਅਤੇ ਟੱਪਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੇਸ਼ ਉਸਦੀ ਲਪਟ–ਝਪਟ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਹੈਰਾਨ ਖੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰੱਖ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਸਦੀ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਦਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਬੁੱਲਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰਖ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਫ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆਕੇ ਉਹ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ ਤੇਰਾ?”

“ਅਖ਼ਤਰ।” ਇਸ ਵਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ ਭੱਰਾਈ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

“ਅਖ਼ਤਰ ਬੇਟੇ!” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਜਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਕੋ ਤਾਂ।”

ਅਖ਼ਤਰ ਜਰਾ – ਜਿਹਾ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਾ-ਕੁ ਝਿਰੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਝੱਟਪੱਟ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈ। “ਅਹਾ!” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਤਾਲੀ ਵਜਾਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤਿਤਲੀ।”

“ਲਏਂਗਾ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਹਾਂ,” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮਲਿਆ।

ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ। ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਤਿਤਲੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਮਗਰ ਉਹ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਉੱਡ ਗਈ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਪੋਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੱਰੇ ਛੱਡ ਗਈ। ਅਖ਼ਤਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਕੇ ਕਹਿਣ ਲਗਾ, “ਸਭ ਬੱਚੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਯਾਰੋ?” ਕਰਤਾਰੇ ਦੀ ਤਿਤਲੀ ਵੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਮੂੰਹ ਲਟਕਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

“ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਤੂੰ ਅੱਧਾ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।” ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਨੇ ਜਰਾ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਦਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਗਾ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸੇ ਤਰਫ ਚਲਣ ਲਗਾ ਜਿਧਰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਫਫਕ–ਫਫਕ ਕੇ ਰੋਣ ਲਗਾ।

“ਆਪਾਂ, ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੇ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕਕੇ ਉਸਨੂੰ ਥਪਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਮਗਰ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਝਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਹਾਂ ਬੇਟੇ! ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਲਈ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ,” ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਿਸਕ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਥਪਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਨਾਗਵਾਰੀ ਨਾਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਘਰ ਸੀ ਲੁਟਿਆ-ਪੁਟਿਆ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਮਕਾਨ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਸਮੇਤ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਠਿਠਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਪਥਰਾ ਜਿਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਰਹੱਸਪੂਰਨ ਕਾਨਾਫੂਸੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, “ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਹਸ ਪਏ ਸਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿੱਛੜਦੇ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਣ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਝੂਠ ਨਾ ਬੁਲਾਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਸ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟ ਧਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਿੱਛੜਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੈਰ ਰੋ-ਧੋ ਲਈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਰੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀ ਹਲਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਮਜਾਲ ਹੈ ਜੋ ਧੀ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੀ ਜਰਾ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ, ਬਿਫਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਧੀ ਨੂੰ ਭੈੜਾ ਮਤ ਕਹੋ। ਧੀ ਵੱਡੀ ਮਸਕੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸਾਫਰ ਹੈ ਬੇਚਾਰੀ ਸਾਡੇ ਘਰੌਂਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤਾਉਣ ਬੈਠ ਗਈ ਹੈ। ਵਕਤ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਚੱਲੀ ਜਾਵੇਗੀ।… ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਮਰ ਕੌਰ ਤੋਂ ਜਰਾ-ਜਿਹਾ ਵੀ ਕਸੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਤੱਕ ਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਟੀਆਂ ਬੀਵੀਆਂ ਉਧਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ ਯਾਰੋ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜ–ਛੇ ਬਰਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਵੀ ਉਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਰਿਆ ਸੀ ਮਗਰ ਹਰ ਰਾਤ ਉਸਦਾ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਵਟਾਂ ਬਦਲਦਾ ਫਿਰ ਬੜਬੜਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਠ ਬੈਠਦਾ। ਬੜੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਕਾਨਾਫੂਸੀ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, “ਸੁਣਦੀ ਹੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਹਾਂ ਕਹਿਕੇ ਟਾਲ ਜਾਂਦੀ ਮਗਰ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕਾਨਾਫੂਸੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਭਰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ – ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਹਰ ਤਰਫ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਨਜਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਰਾ ਕੁ ਪੌ ਫਟਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਮਸਜਦ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰੇ ਅੰਜਾਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਜਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਫੁੱਟਦਾ ਉਜਿਆਲਾ ਗਾਉਣ ਲਗਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪੜੋਸਣ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ ਚੀਥੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੂਰੇ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜਾਣ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਜਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਦੀ ਚੀਖ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੰਜਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਮਸਜਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਤੱਕ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ, ਠੀਕ ਹੈ ਸੋਏ ਨਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰੇ। ਨਿਕੰਮੀਆਂ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਛੋਕਰੀਆਂ। ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹੁੰਦਾ ਯਾਰੋ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਨਿਯਮ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਖੁੱਲੇ ਕੇਸ਼ ਕੰਘੇ ਸਮੇਤ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਹੱਥ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਕਮਰ ਨੂੰ ਥਪਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਇੱਕ ਤਰਫ ਬੈਠੀ ਛੱਜ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਛਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਜਿੱਥੇ ਸਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿੱਟ ਬਿੱਟ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ ਫਿਰ ਉਹ ਛੱਜ ਤੋਂ ਕੁੱਦਦੀ ਹੋਈ ਆਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ, “ਇਹ ਕੌਣ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰੰਤਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, “ਡਰ ਨਾ ਬੇਵਕੂਫ, ਇਸਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕਰਤਾਰੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੜੀ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ਿਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਅਖ਼ਤਰ ਹੈ।”

“ਅਖ਼ਤਰ?” ਪਤਨੀ ਦੇ ਤੇਵਰ ਬਦਲ ਗਏ।

“ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਅਖ਼ਤਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਦੇਣਾ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਕੀਤੀ “ਤੇ ਫਿਰ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੜਾ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ ਪਵਾ ਦੋ, ਕੰਘਾ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।”

“ਪਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿਸਦਾ?” ਪਤਨੀ ਨੇ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਚਾਹੀ।

“ਕਿਸਦਾ ਹੈ!” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਨ ਲਗਾ। “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਾਰੋ ਇਹ ਔਰਤ ਇੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਕਿ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਲ ਹੈ ਉਹ ਕਰਤਾਰੇ ਹੀ ਦਾ ਤਿਲ ਹੈ। ਕਰਤਾਰੇ ਦੇ ਵੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਿਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੀ, ਜਰਾ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸੇ ਤਿਲ ਤੇ ਤਾਂ ਚੁੰਮਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਆਂ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਹਨ ਤਾਂ ਯਾਰੋ! ਪਰ ਇਹ ਔਰਤ ਇਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਕਿ ਕਰਤਾਰੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਆਂ ਵੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਸਨ, ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਰਾ ਮੋਟੀਆਂ ਸਨ ਇਹ ਜਰਾ ਪਤਲੀ ਹੈ…।”

ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਾਰੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਜਬਤ ਕੀਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਬਿਲਬਿਲਾ ਉੱਠਿਆ, “ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ! ਅਸੀਂ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੇ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ, “ਅਰੀ ਤਾਂ, ਇਹ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਤਾਂ ਜਾਵੇ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰੇਤ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨੋਚਕੇ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਝਟਕ ਆਇਆ ਸੀ। “ਡਾਕਾ ਪਾਉਣ ਗਿਆ ਸੀ ਸੂਰਮਾ ਅਤੇ ਉਠਾ ਲਿਆਇਆ ਇਹ ਹੱਥ ਭਰ ਦਾ ਲੌਂਡਾ। ਓਏ ਕੋਈ ਲੱਕੜੀ ਉਠਾ ਲਿਆਂਦਾ ਤਾਂ ਹਜਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਹੀ, ਦੋ ਸੌ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀ। ਕੋਈ ਉਜੜੇ ਘਰ ਦਾ ਮੰਜਾ ਖਟੋਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਗਲੇ… ਪਗਲੇ… ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਮੁਸੱਲਾ… ਜਿੱਥੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆਏ ਹੋ ਉਥੇ ਹੀ ਪਾ ਆਓ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਜੋ ਇਸਨੇ ਮੇਰੇ ਚੌਂਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ, “ਕਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਮਝੀ?”

“ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਵਾਰ ਪਤਨੀ ਚੀਖ ਉੱਠੀ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਅਤੇ ਨਾ ਕੁੱਝ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਹੀ ਰਾਤ ਝੱਟਕਾ ਕਰ ਸੁਟਾਂਗੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿਆਂਗੀ। ਉਠਾ ਲਿਆਇਆ ਹੈ ਉੱਥੋਂ। ਲੈ ਜਾ ਇਸਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇ ਬਾਹਰ।”

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਟ ਦੇਵਾਂ ਬਾਹਰ?” ਹੁਣ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, “ਤੇਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸੁੱਟਾਂ ਝੱਟਕਾ?” ਉਹ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨੂੰ ਦੋਹੱਥੜ ਕੁੱਟਦੀ ਚੀਖਦੀ ਚੀਖਦੀ ਭੱਜੀ। ਗੁਆਂਢ ਤੋਂ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੌੜੀ ਆਈ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਲੀ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਮਰਦ ਵੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਠੁਕਣ ਤੋਂ ਬੱਚ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਨੇਕ ਕੰਮ ਹੈ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਾਉਣਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੁੰਦਾ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਢਾਰਸ ਬੱਧੀ ਮਗਰ ਅਮਰ ਕੌਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦਈਂ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰਜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹਜੂਮ ਨੂੰ ਹਿੱਲਾ ਦਿੱਤਾ, “ਅਖ਼ਤਰ ਕਿੱਧਰ ਗਿਆ?” ਉਹ ਚਿੰਘਾੜਿਆ, “ਓਏ ਉਹ ਕਿੱਧਰ ਗਿਆ ਸਾਡਾ ਅਖ਼ਤਰ, ਓਏ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਸਾਈ ਦੇ ਹੱਥੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਯਾਰੋ! ਅਖ਼ਤਰ… ਅਖ਼ਤਰ…!”

“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ।” ਪਗਡੰਡੀ ਦੇ ਮੋੜ ਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਹ ਦੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਆੜ ਤੋਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹੋ।”

“ਹਾਂ ਬੇਟੇ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਹਾਂ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਦੋਸ਼ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ।

“ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗੇ।” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂੰਝ ਕੇ ਨਵੇਂ ਹੰਝੂਆਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਸਾਫ ਕੀਤਾ।

“ਨਹੀਂ ਆਏਂਗਾ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਗਿਆ।

“ਨਹੀਂ।”

“ਨਹੀਂ ਆਏਂਗਾ?”

“ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ।”

“ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਏਂਗਾ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੋਂ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਬੁਲਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬਾਕੇ ਥਾੜ ਇੱਕ ਥੱਪੜ੍ਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, “ਚਲ,” ਉਹ ਕੜਕਿਆ।

ਅਖ਼ਤਰ ਇਵੇਂ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕਦਮ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ  ਖ਼ੂਨ ਨੁਚੜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪੈਰ ਪਟਕਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਵਿਲਕ ਵਿਲਕ ਰੋਣ ਲਗਾ, “ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਬਸ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹੋ ਮੈਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਮ ਜਾਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ  ਖ਼ੂਨ ਜਿਵੇਂ ਨੁਚੜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ ਕਿ ਖੇਤ ਦੇ ਪਰਲੇ ਮੋੜ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਹਿਮ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਠਿਠਕ ਗਏ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਵੇਂ ਸਿਸਕ ਸਿਸਕ ਕੇ ਰੋਣ ਲਗਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਹੇਠਲਾ ਬੁਲ੍ਹ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਟਕ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੱਚਿਆਂ ਜਿਹੀ ਰੋਣੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ ਅਖ਼ਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਖੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੋਸਤ ਹਾਂ,” ਇਕੱਲਾ ਇੱਥੋਂ ਜਾਏਂਗਾ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੇਗੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਛੱਡ ਆਵਾਂਗਾ, ਸੁਣਿਆ ? ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਨਾ? ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਨਾ ਕਰਤਾਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਜਾਣਾ, ਅੱਛਾ?”

“ਅੱਛਾ।” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਉੱਲਟੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੌਦਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਮਗਰ ਇੱਕ ਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਖੜੇ ਉਸਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਹਰਕਤਾਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਬੋਲਿਆ, “ਰੋਂਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ ? ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਓਏ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੇਸ਼ ਵੱਧ ਆਣਗੇ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕਰਤਾਰਾ ਲੱਗੇਗਾ।”

ਕੁੱਝ ਕਹੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਤੇਜ – ਤੇਜ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਗਾ ਫਿਰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪਲਟ ਕਰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਜਾਲਿਮ ਲੋਕ ਹੋ ਯਾਰੋ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉੱਧਰ ਕੋਈ ਕਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਅਖ਼ਤਰ ਬਣਾ ਲਏ ਤਾਂ ? ਉਸਨੂੰ ਜਾਲਿਮ ਹੀ ਕਹੋਗੇ ਨਾ?” ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਗਰਜ ਆ ਗਈ, “ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਰਹੇਗਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੌਂਹ ਮੈਂ ਕੱਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਕੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਬਾਲ ਬਣਵਾ ਲਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਕੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ? ਖਾਲਸਾ ਹਾਂ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਨਹੀਂ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਕੇ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦੇਸ਼ ਹੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗਰੰਥੀ ਸਰਦਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰਮੇਸ਼ਰ!”

“ਜੀ,” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਲਟ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੇ ਸਭ ਗੁਆਂਢੀ ਵੀ ਸਨ।

“ਵੇਖੋ,” ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਰੋਹਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਕੱਲ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਪਗੜੀ ਬੰਨੂੰ, ਕੜਾ ਪਹਿਨੂੰ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਚੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹੇਗੀ। ਛੂ ਗਈ ਤਾਂ ਕੱਲ ਹੀ ਤੋਂ ਇਹ ਘਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਸਮਝੇ।”

“ਜੀ,” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਸਤਾ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ।

“ਹਾਂ,” ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਰੀ ਚੋਟ ਲਗਾਈ।

“ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਗਰੰਥੀ ਜੀ!” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ, “ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਕੋਨੇ – ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਹੀ ਮੁਸਲਾ ਰਹਿ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਅਮਰ ਕੌਰ ਧੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਾ ਛੋਕਰਾ ਆਇਆ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਘਰ ਤੇ ਕੋਈ ਆਫਤ ਆਵੇਗੀ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦਾ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਆਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਕੌਰ ਵੀ, ਫਿਰ ਇਹ ਪਿਆ ਇਸ ਛੋਕਰੇ ਨੂੰ ਚੱਟੇ ਮੋਇਆ ਨਿਕੰਮਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ।”

“ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੌਣ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਗਧੀ!” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਪਤਨੀ ਤੇ ਕੱਢਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਗਾਲਾਂ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਠਕੇ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਅੱਛਾ ਜੀ ਅੱਛਾ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਇਵੇਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਝੱਟਪੱਟ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।

ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ ਪਛਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹੀ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਲੌ ਤੱਕ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਪਗੜੀ, ਉਹੀ ਹੱਥ ਦਾ ਕੜਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਛਹਿਰਾ। ਸਿਰਫ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਪਗੜੀ ਉਤਾਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਗੈਰ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਭੇਦ ਖੁਲਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੇ ਬਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਇਸ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, “ਜਰਾ ਏਧਰ ਤਾਂ ਆ ਅਮਰ ਕੌਰੇ! ਇਹ ਵੇਖ, ਕੇਸ਼ ਬੰਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੂੜਾ ਬਣੇਗਾ, ਕੰਘਾ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ।”

“ਨਹੀਂ ਮਾਂ!” ਅਮਰ ਕੌਰ ਉਥੋਂ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਨ ਇੱਕ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ ਮੇਰਾ ਨੰਨ੍ਹਾ ਮੁੰਨਾ ਭਰਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਫੂਟ – ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਚਲ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਮੈਂ ਇਸ ਖਿਡੌਣੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਹਿਲੂੰਗੀ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਇਹ ਮੁਸਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਮੁਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

“ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਚਮੁੱਚ ਕਰਤਾਰਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਚੰਨ – ਜਿਹਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਰੋ ਦਿੰਦੀ। ਦੋਨੋਂ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡਕੇ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਖੂਬ ਰੋਂਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਾਰੇ ਲਈ ਰੋਂਦੀਆਂ। ਅਖ਼ਤਰ ਕੁਝ ਰੋਜ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਪਰ ਰੋਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਦਾਦੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਅਨਾਜ ਕੱਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਸਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਮੜ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਰੋ – ਰੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀਂ ਪਰਮੂ! ਮੇਰੇ ਕੇਸ਼ ਵਧਾ ਦੋ, ਮੈਨੂੰ ਕੰਘਾ ਖਰੀਦ ਦੋ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਭੱਰਾਈ ਹੋਈ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ, “ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਬੱਚੇ, ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ, ਸਮਝੇ ? ਇਹ ਕੇਸ਼ – ਵੇਸ਼ ਸਭ ਵੱਧ ਆਣਗੇ।”

ਅਖ਼ਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚਿਮਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਕੌਰ ਵੱਲ ਇਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਿੱਛਿਆ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਨਵਾਉਂਦੀ, ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਘੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੋਣ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਰੋਂਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਅਲਬਤਾ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਨੱਕ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀ। ਸ਼ੁਰੂ – ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਮੋਕਾ ਵੀ ਜੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਉਸਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬਿਫਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ – ਵੱਡੀਆਂ ਗਾਲਾਂ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਵੱਲ ਇਵੇਂ ਵਧਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਧੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਕੇ ਦੀਵਾਰ ਉਪਰੋਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਪਟਕ ਦਿੰਦਾ, “ਉੱਲੂ ਦੀ ਪੱਠੀ”ਉਸ ਰੋਜ ਉਸਨੇ ਕੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਲੜਕੀਆਂ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਟੰਡੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਚੱਲੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਠ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਜਿਸਨੂੰ ਅਜੇ ਨੱਕ ਤੱਕ ਪੂੰਝਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਬ ਨ੍ਹੇਰ ਹੈ ਯਾਰੋ।” ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਤੇ ਹੱਥ ਤਾਂ ਖੈਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਮਗਰ ਉਸਦੀ ਨਫਰਤ ਦੁਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਇੱਕ ਰੋਜ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਤੇਜ ਬੁਖਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਗੁਆਂਢਣ ਤੋਂ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਸੌਫ਼ ਮੰਗਣ ਚੱਲੀ ਗਈ। ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ, “ਪਾਣੀ” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਾਲ ਲਾਲ ਸੁੱਜੀਆਂ ਸੁੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲੀਆਂ, ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਵੇਖਿਆ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਕਰਾਹ ਬਣਕੇ ਉਸਦੇ ਹਲਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਿਹਾਫ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ਝਟਕ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠਾ। ਅਮਰ ਕੌਰ ਸਾਹਮਣੇ ਦਹਲੀਜ ਤੇ ਬੈਠੀ ਖਜੂਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੇਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ। “ਪਾਣੀ ਦੇ,” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ। ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਘੂਰ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਚੀਖ ਉੱਠਿਆ, “ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਰਨਾ ਮੈਂ ਮਾਰੂੰਗਾ।” ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬੋਲੀ, “ਮਾਰ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਤੂੰ ਕਰਤਾਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਰ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਬੋਟੀ ਬੋਟੀ ਕਰ ਸੁੱਟਾਂਗੀ।” ਅਖ਼ਤਰ ਵਿਲਕ ਵਿਲਕ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਮੁੱਦਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਵਾ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਪਿਸੀ ਸੌਫ਼ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਰੋਂਦੇ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਸਕ ਸਿਸਕ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਅਮਰ ਕੌਰ ਸੂਅਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਂਦੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੇ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਮਰ ਕੌਰ ਵੱਲ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, “ਕੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਵਾਂ, ਕਰਤਾਰਾ ਵੀ ਕਿਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਤੇ ਤਰਸ ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਰਸ ਆਏ ਇਸ ਤੇ ? ਹਾਂ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅਖ਼ਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ ਹੈ ਬੇਟੇ।”

“ਨਹੀਂ,” ਅਖ਼ਤਰ ਬਹੁਤ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਪੰਜ ਵਕਤ ਨਮਾਜ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਕਹਿਕੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਿਆਲਾ ਭਰਕੇ ਲਿਆਈ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪਿਆਲੇ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਦੇ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਚੀਖਿਆ, “ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਪੀਏਂਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਮਰ ਕੌਰ ਸੂਅਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪਰਮੂੰ ਦੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਪੀਏਂਗੇ।”

“ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੂਅਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਦਾ ਬਾਪ ਹੈ।” ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਜਲ ਕੇ ਕਿਹਾ।

“ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਪਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ?”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਅਜੀਬ ਕੈਫੀਅਤਾਂ ਧੁੱਪ ਛਾਂ ਜਿਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਵੀ ਅਤੇ ਰੋ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ, ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ, ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਲਿਟਾਕੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਖੁਜਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤੱਦ ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੂ ਬਦਲਿਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਅਖ਼ਤਰ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਉੱਤਰ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਮਜੇ ਨਾਲ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਇਤ ਅਹਿਸਤਾ ਅਹਿਸਤਾ ਬੋਲਿਆ, “ਅਰੀ, ਸੁਣਦੀ ਹੈਂ! ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੈਂ! ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਪਤਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਕਹਿਕੇ ਟਾਲਣਾ ਚਾਹਿਆ ਫਿਰ ਇੱਕਦਮ ਬੁੜਬੁੜਾ ਕੇ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੇ ਮੰਜੇ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਹਿਲਾਕੇ ਅਹਿਸਤਾ ਜਿਹੇ ਬੋਲੀ, “ਧੀਏ!”

“ਕੀ ਹੈ ਮਾਂ?” ਅਮਰ ਕੌਰ ਚੌਂਕ ਉੱਠੀ।

ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਾਨਾਫੂਸੀ ਕੀਤੀ, “ਸੁਣੀਂ ਤਾਂ ਸਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਇਹ ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਸੱਨਾਟਾ ਬਹੁਤ ਖੌਫਨਾਕ ਸੀ। ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੀ ਚੀਖ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਚੀਖ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੌਫਨਾਕ ਸੀ।

“ਕੀ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤੜਪ ਕੇ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਮੰਜੇ ਤੇ ਜਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ, “ਡਰ ਗਿਆ ਪੁੱਤਰ?”

“ਹਾਂ।” ਅਖ਼ਤਰ ਲਿਹਾਫ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਚੀਖਦੀ ਸੀ।

“ਅਮਰ ਕੌਰ ਚੀਕੀ ਸੀ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਵੇਂ ਸਮਝੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।”

“ਮੈਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ।” ਅਖ਼ਤਰ ਬੋਲਿਆ।

ਹੁਣ ਵੀ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਚੀਖ ਨਿਕਲ ਗਈ।

ਪਤਨੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਚਿਰਾਗ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੇ ਮੰਜੇ ਤੇ ਬੈਠਕੇ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੁਣੇ ਧੂੰਆਂ ਬਣਕੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀਆਂ ਝੀਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਉੱਡ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ ਆਵੇਗੀ, “ਮੈਂ ਜਿੰਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੱਲ ਰਾਤ ਫਿਰ ਆਕੇ ਕੁਰਾਨ ਪੜੂੰਗਾ।”

“ਕੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਭਲਾ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਪੜੂੰ?” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਹਾਂ – ਹਾਂ,” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਕੁਲ ਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂੰ ਅਹਦ ਪੜ੍ਹਨ ਲਗਾ। ਅਹਦ ਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਛੂਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, “ਤੁਹਾਡੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਵੀ ਛੁਹ ਕਰ ਦੇਵਾ?”

“ਹਾਂ ਹਾਂ,” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਿਰੇਬਾਨ ਦਾ ਬਟਨ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਛੂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਵਾਰ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਚੀਖ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ?”

ਹਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਬੋਲਿਆ, “ਮਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੁਲ ਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਪੜੋ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਮਰ ਕੌਰ ਨੇ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।”

“ਫਿਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਸੌਂ ਜਾ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰੋਜ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰ। ਇਸਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਵਰਨਾ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰੇਗੀ। ਲੈ ਹੁਣ ਸੌਂ ਜਾ।” ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਲਿਟਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਹਾਫ ਓੜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਿਰਾਗ ਬੁਝਾਣ ਲਈ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਅਮਰ ਕੌਰ ਬੋਲੀ, “ਨਾ – ਨਾ ਬਾਬਾ… ਬੁਝਾਓ ਨਾ, ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।”

“ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਸ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?”

“ਜਲਦਾ ਰਹੇ ਕੀ ਹੈ?” ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ।

ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਕੇ ਹਸ ਪਿਆ, “ਪਗਲੀਆਂ”, ਉਹ ਬੋਲਿਆ “ਗਧੀਆਂ।”

ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਤਰ ਅਹਿਸਤਾ ਅਹਿਸਤਾ ਕੁਲ ਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਨ ਲਗਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੌਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ, ਮਗਰ ਅਮਰ ਕੌਰ ਰਾਤ ਭਰ ਕੱਚੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਮਸਜਦ ਦੀ ਅੰਜਾਨ ਸੁਣਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਡਰਦੀ ਰਹੀ।

ਹੁਣ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਖਾਸੇ ਕੇਸ਼ ਵੱਧ ਆਏ ਸਨ। ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਜੂੜੇ ਵਿੱਚ ਕੰਘਾ ਵੀ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਰਤਾਰਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਸੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਮਗਰ ਅਮਰ ਕੌਰ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਵੇਖਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਬਹੁਰੂਪੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣੇ ਪਗੜੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੁਲ ਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਹਫ਼ਦੇ ਹਫ਼ਦੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”

“ਕੌਣ ਅਮਰ ਕੌਰ?”

“ਨਹੀਂ।”

“ਕਰਤਾਰਾ?”

“ਨਹੀਂ” ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਸੋਚਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹਾਂ ਹਾਂ ਉਹੀ ਕਰਤਾਰਾ?”

“ਬਾਹਰ ਖੇਡਣ ਗਿਆ ਹੈ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਝੱਪਟਿਆ, ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਭੱਜਣ ਲਗਾ।

ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਉਸਦੀ ਰਫਤਾਰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਗਿਆਨ ਸਿੰਹ ਦੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦੇ ਨਜਰ ਆਏ। ਖੇਤ ਦੀ ਓਟ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਥਲੇ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ  ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਜੱਫੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਬੋਲਿਆ, “ਕਿਉਂ ਓਏ ਕਰਤਾਰੂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਗੋਡਾ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ?”

“ਅੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮਾਰਿਆ।” ਅਖ਼ਤਰ ਆਕੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਜੂੜੇ ਦੀਆਂ ਲਿਟਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਘਾ ਫਸਾਉਣ ਲਗਾ।

“ਤੇਰੇ ਰਸੂਲ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ?” ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਅਖ਼ਤਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚਕਰਾ ਗਿਆ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਸੋਚਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਅਤੇ ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ…।”

“ਮੁਸਲਾ।” ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ।

“ਸਿਖੜਾ।” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ।

ਸਭ ਮੁੰਡੇ ਅਖ਼ਤਰ ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਮਗਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਕੜਕ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਪਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸੁਣ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹੇਂਗਾ ਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਏਂਗਾ?” ਅਖ਼ਤਰ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾਈ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

“’ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਂਗਾ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੰਗ ਇਵੇਂ ਸੁਰਖ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੁਣੇ ਰੋ ਪਵੇਗਾ।

“ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਵੀ ਰਹਾਗਾਂ।”

ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਸਮਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹੰਝੂ ਜੋ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਬਣਕੇ ਟਪਕ ਪਏ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਵੇਖ ਬੇਟੇ ਅਖ਼ਤਰ! ਇਹ ਜੋ ਫੌਜ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਫੌਜੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਖੋਹਣ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਛੁਪ ਜਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ ਨਾ, ਤੱਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੂਰ ਦੂਰ ਗੁਭ ਗੁੱਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲਦਾ ਬਗੋਲਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਮੇੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਉਸਨੇ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬਗੋਲੇ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਤੜਫ਼ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਲਾਰੀ ਆ ਗਈ।”

ਉਹ ਮੇੜ ਤੋਂ ਕੁੱਦ ਪਿਆ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਗਿਆ, “ਗਿਆਨ, ਓ ਗਿਆਨ ਸਿੰਹਾਂ!” ਉਹ ਚੀਖਿਆ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਹ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਾਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਘਾਹ ਸੀ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ ਫਿਰ ਦੋਨਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਵੱਲ ਆਏ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਹ ਨੇ ਫਸਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗੰਨਾ ਤੋੜ ਕੇ ਦਾਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਆਗ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਆ ਭਰਾ ਕਰਤਾਰੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੰਨਾ ਚੂਪ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਫੌਜੀ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਅੱਛਾ ਖਾਸਾ ਬਣਿਆ ਬਣਾਇਆ ਖਾਲਸਾ ਹਥਿਆਉਣ ਆਏ ਹਨ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਮੰਗੀ “ਜਾਵਾਂ?” ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦਾ ਲੰਬਾ ਜਿਹਾ ਛਿਲਕਾ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਜਾਜਤ ਪਾਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਬਗੋਲਾ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਜਾਕੇ ਉਸਨੇ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੱਜਿਆ ਭੱਜਿਆ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਦਾ ਫਿਰਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਲਾਰੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਉੱਧਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਗਰੰਥੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਲੰਬਰਦਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਗਿਛ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।… ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦੂਜੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨਾਫੂਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਮਮਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਟੀਸ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਬੀਵੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਥਿਆ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਜਹਬ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ਦੋਸਤੋ! ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਮਜਹਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨਾ ਸਿਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਜਹਬ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤੀਤਵ ਤੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਰਸੂਲ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹਾਂ।

ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭੀੜ ਤਿਤਰ ਬਿਤਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਅਫਸਰ ਨੇ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਰੀ ਚੱਲੀ ਗਈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੱਤੀ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਲੇਕਿਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਰੀ ਦੇ ਆਉਣੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਲਾਰੀ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੁਟਿਆ ਲੁਟਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਹ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਮੰਜੇ ਤੇ ਲਿਟਾਕੇ ਕੁੱਝ ਇਵੇਂ ਥਾਪੜਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਮੰਜੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਦਾਹੜੀ ਖੁਜਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਵੇਖਕੇ ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਛੱਤ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਅਚਾਨਕ ਅੱਡੀ ਫੜਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋਰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲਗਾ, “ਹਾਏ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਡਾ ਘੁਸ ਗਿਆ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ।” ਉਹ ਚੀਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰਭੱਜੀ। ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਸੂਈ ਮੰਗਵਾਈ, ਕੰਡਾ ਕੱਢਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਓਏ ਮੇਰਾ ਦੁਪੱਟਾ ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿਓ, ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਬੇਹਯਾਈ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਭੱਜੀ ਚੱਲੀ ਆਈ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਚੌਂਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸੁਣੀਂ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਰਤਾਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।”

“ਲਓ ਹੋਰ ਸੁਣੋ।” ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕਦਮ ਧਾਹੀਂ ਰੋ ਪਈ, “ਕਰਤਾਰਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕਲੇਜੇ ਦਾ ਨਾਸੂਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ।”

ਕਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਕੇ ਉੱਧਰ ਤੋਂ ਅਮਰ ਕੌਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਇਵੇਂ ਬਿਦਕ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਸੀਸੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਥਾਲ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਦੇ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ ਫੜ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੂੰ ਤਾਂ ਦਿਨ ਭਰ ਖੂਬ ਸੁਤਾ ਹੈਂ ਪੁੱਤਰ, ਚਲ ਅੱਜ ਜਰਾ ਘੁੱਮਣ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਹੈ।”

ਅਖ਼ਤਰ ਫੌਰਨ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਬਲ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਲਿਆ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, ਇਹ ਚੰਨ ਜੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾ ਬੇਟੇ, ਇਹ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।”

ਅਖ਼ਤਰ ਚੰਨ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲਗਾ।

“ਇਹ ਚੰਨ ਜੋ ਇੱਥੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾ, ਇਹ ਉੱਥੇ ਵੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ।”

ਇਸ ਵਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

“ਇਹ ਚੰਨ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਤੇ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਹੁਣ ਅਖ਼ਤਰ ਬੋਲਿਆ, “ਅਸੀਂ ਚੰਨ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਮਾਂ ਵੀ ਚੰਨ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ?”

“ਹਾਂ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਸੀ, “ਚਲੇਂਗਾ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ।”

“ਹਾਂ।” ਅਖ਼ਤਰ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਲੈ ਕੇ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਭੈੜੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹੋ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, “ਨਹੀਂ ਬੇਟੇ, ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਚਿਠੀ ਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਅਖ਼ਤਰ ਬੇਟੇ ਲਈ ਉਦਾਸ ਹਾਂ।’”

“ਮੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ।” ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ।

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

“ਸੱਚ?” ਅਖ਼ਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਕੁੱਦਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਜੋਰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲਗਾ, “ਅਸੀਂ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰਮੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਪਰਮੂੰ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਾਂਗੇ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਚੁਪਚਾਪ ਰੋਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਅਤੇ ਗਲਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਗਾਣਾ ਸੁਣੇਂਗਾ?”

“ਹਾਂ”

“ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸੁਣਾ।”

“ਅੱਛਾ।” ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ‘ਕੁਲ ਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅਹਦ’ ਪੜ੍ਹਨ ਲਗਾ ਅਤੇ ਅਹਦ ਪਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਛੂਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, ਲਿਆਓ ਤੁਹਾਡੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਵੀ ਛੂਹ ਕਰ ਦੇਵਾ।

ਰੁਕ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਰੇਬਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਟਨ ਖੋਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ, ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਲਟਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸੀਨੇ ਪਰ ਛੂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਾਓ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗੀਤ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇਜ ਤੇਜ ਚਲਣ ਲਗਾ। ਅਖ਼ਤਰ ਚੁਪਚਾਪ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ।

ਬੰਤੋ ਦਾ ਸਿਰ ਵਨ ਵਰਗਾ ਜੇ

ਬੰਤੋ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਜੇ

ਬੰਤਾਂ ਦਾ ਲੱਕ ਚਿਤਰਾ ਜੇ ਲੋਕੋ

ਬੰਤੋ ਦਾ ਲੱਕ ਚਿਤਰਾ

“ਬੰਤੋ ਕੌਣ ਹੈ?” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਟੋਕਿਆ।

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਹੱਸਿਆ ਫਿਰ ਜਰਾ ਠਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਤਾਂ ਬੰਤੋ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਬੰਤੋ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।”

“ਕਿਉਂ?” ਅਖ਼ਤਰ ਨਾਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। “ਉਹ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਹੈ?”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਚੰਨ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਤ ਖਾਮੋਸ਼ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਗਿੱਦੜ ਰੋਂਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਖ਼ਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਮਗਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਬਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਠਹਿਰਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਂਦੇ ਗਿੱਦੜ? ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਫਿਰ? ਫਿਰ? ਦੀ ਰੱਟ ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਅਜੇ ਜਾਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਤਰ ਇੱਕਦਮ ਬੋਲਿਆ, “ਓਏ ਚੰਨ ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਆ ਗਿਆ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਰੁਕ ਕੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇ ਟਿਲੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।”

ਉਹ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਅੰਜਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਮਾਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਇਵੇਂ ਕੁੱਦਿਆ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਸਕਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੜੇ ਖੜੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਜਾ, ਬੇਟੇ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਬਸ ਤੂੰ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿੱਚ…।”

“ਸ਼ਸ਼” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੁਲਾਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨਾਫੂਸੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, “ਅਜ਼ਾਨ ਦੇ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ।”

“ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ ਬੇਟੇ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।

“ਸ਼ਸ਼” ਹੁਣ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਵਿਗੜਕੇ ਉਸਨੂੰ ਘੂਰਿਆ।

ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਜਾਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਸਤੀਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਝ ਕੇ ਭੱਰਾਈ ਹੋਈ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਬਸ ਤੂੰ…।”

“ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਓਗੇ?” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ਤਰ ਇਕੱਲਾ ਆਵੇਗਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਫੁਸਲਾ ਲਿਆ, ਬਸ ਤੂੰ ਸਿੱਧੇ ਚਲੇ ਜਾ। ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਆਵੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਜਾਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸਣਾ ਕਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਅਖ਼ਤਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸਣਾ, ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸਣਾ ਤੇ ਵੇਖ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਜਰੂਰ ਲਿਖਣਾ।”

“ਲਿਖੂੰਗਾ।” ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।

“ਅੱਛਾ ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਕਰਤਾਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਮਿਲੇ ਨਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਏਧਰ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਅੱਛਾ?”

“ਅੱਛਾ।”

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਖ਼ਤਰ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਝ ਨਿਗਲ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਜਾ!”

ਅਖ਼ਤਰ ਕੁੱਝ ਕਦਮ ਗਿਆ ਮਗਰ ਪਲਟ ਆਇਆ, “ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆ ਜਾਓ ਨਾ।”

“ਨਹੀਂ ਭਾਈ।” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ।”

“ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।” ਅਖ਼ਤਰ ਬੋਲਿਆ।

“ਕੁਰਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ?” ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਝਾਉ ਦਿੱਤਾ।

“ਅੱਛਾ।” ਗੱਲ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਲ ਹੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਰਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਲਗਾ।

ਨਰਮ ਨਰਮ ਪਹੁ ਦੁਮੇਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਨੰਨ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਖ਼ਤਰ ਦੂਰ ਧੁੰਦਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਤਗੜੇ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ ਤੇਜ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਤੇ ਨਜਰਾਂ ਜਮਾਈ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਤਰ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਉੱਤਰ ਆਇਆ।

ਅਖ਼ਤਰ ਅਜੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀ ਝੱਪਟ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਕੌਣ ਹੈਂ ਤੂੰ?”

“ਅਖ਼ਤਰ।” ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।

ਦੋਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਕਦੇ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਪਗੜੀ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਉਸਦੀ ਪਗੜੀ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਉਤਾਰ ਲਈ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਖੁੱਲਕੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਬਿਖਰ ਗਏ।

ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਭਿੰਨਾ ਕਰ ਪਗੜੀ ਛੀਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟਟੋਲਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋਰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਰਾ ਕੰਘਾ ਲਿਆਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਕੰਘਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੇ ਦੋ ਵਰਨਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

ਇੱਕਦਮ ਦੋਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਧਪ ਨਾਲ ਗਿਰੇ ਅਤੇ ਰਾਇਫਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਲਗਾਕੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੇ।

“ਹਾਲਟ” ਇੱਕ ਨੇ ਪੁੱਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਬ ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰਨ ਲਗਾ। ਫਿਰ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਉਜਾਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ… ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੇ ਫਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਖ਼ਤਰ ਫਾਇਰ ਦੀ ਆਵਾਜ ਨਾਲ ਦਹਿਲ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ਭੱਜਦਾ ਵੇਖਕੇ ਉਹ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਚੀਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ।

ਸਿਪਾਹੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਕੇ ਰੁਕੇ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੱਟ ਤੇ ਕੱਸ ਕੇ ਪਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਮਗਰ ਖ਼ੂਨ ਉਸਦੀ ਪਗੜੀ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਫੁੱਟ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਕੱਟਣਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਖ਼ਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਆਇਆ ਸੀ ਯਾਰੋ।”

ਦੂਰ ਅਖ਼ਤਰ ਭੱਜਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੇਸ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ।