Posts Tagged ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ’

ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਦਾ ਖ਼ਤ (ਕਹਾਣੀ) – ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ

March 20, 2018

Image result for krishan chander

ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਵਾਇਫ਼ ਦਾ ਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣਾ ਕਿਸ ਕਦਰ ਅਭੱਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ। ਪਰ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਹਾਲਾਤ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਇੰਨਾ ਤਕੜਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਖ਼ਤ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਖ਼ਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਲਿਖਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਿਦਕ ਦਿਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਸੌਦਾ ਸਮਝਣਾ ਜੀ।

ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਕਿਉਂ ਲਿਖਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਘਬਰਾਓ ਨਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘਿਣਾਓਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਤਵਾਇਫ਼ ਬਣੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ਾਨਾ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਝੂਠੇ ਰਹਿਮ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਦਮੰਦ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਹੀਂ ਘੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਖ਼ਤ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਵਾਇਫ਼ੀ ਦੇ ਧੰਦੇ ਦੇ ਭੇਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤੁਸੀ ਲੋਕ ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਬਈ ਆਏ ਹੋਵੋਗੇ। ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਬੰਬਈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਮਗਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਹੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਉਹ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ, ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ ਅਤੇ ਮਦਨਪੁਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਲਮੰਗਟਮ ਰੋਡ ਅਤੇ ਉਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਚੌਪਾਟੀ ਮੈਰੀਨ ਡਰਾਈਵ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਦੇ ਇਲਾਕ਼ੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਦਨਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਫਿਰ ਵੀ ਮਦਨਪੁਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕ਼ਰੀਬ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤੰਗੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਵਾਇਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚੋ ਵਿੱਚ ਟਰਾਮ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਨ ਭਰ ਦੇ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਲੌਂਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਦੇ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਜਰਾਇਮਪੇਸ਼ਾ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਗੜੇ, ਲੂਲੇ, ਨਿਕੰਮੇ, ਦਿੱਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ। ਆਤਸ਼ਕ ਤੇ ਸੁਜ਼ਾਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਕਾਣੇ, ਲੁੰਜੇ, ਕੋਕੀਨਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਜੇਬ ਕਤਰੇ ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਤਾਣ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਲੀਜ਼ ਹੋਟਲ, ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁਟ-ਪਾਥ ਉੱਤੇ ਮੈਲ਼ੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਿਣਭਿਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਖਾਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੇ ਵੀਰਾਨ ਗੁਦਾਮ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦਲਾਲ ਅਤੇ ਬੇਹੇ ਹਾਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਕੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਨੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਚੀਨੀ ਨਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਨਾਈ ਅਤੇ ਲੰਗੋਟੇ ਕਸ ਕੇ ਗਾਲੀਆਂ ਬਕਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਸਾਡੀ ਸਮਾਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੂੜ-ਕਬਾੜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਤੁਸੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਓਗੇ। ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਏਧਰ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਜਿੰਨੇ ਹਨ ਉਹ ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰੀਫ ਹਨ ਉਹ ਮਾਲਾਬਾਰ ਹਿੱਲ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਲੰਘੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ (ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ) ਨਾਲ ਜਿਸ ਕਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੂੰਗੀ। ਖ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਤਸਵੀਰ ਲਾਕੇਟ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬੁਰੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਬਤੋਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ਉਹ। ਗੋ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਵਾਲੇ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੈੜੇ ਭੈੜੇ ਇਰਾਦੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ ਉਹ ਕਦੇ ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ। 
ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੀਨੀ ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਕ਼ਰੀਬ ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਖ਼ੈਰ ਤੁਸੀ ਸਿਆਣੇ ਹੋ ਤੁਹਾਥੋਂ ਕੀ ਛੁਪਾਊਂਗੀ। ਇਹੀ ਕਹੂੰਗੀ ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆ, ਸਬਜ਼ੀ ਵਾਲਾ, ਫਲ ਵਾਲਾ, ਹੋਟਲ ਵਾਲਾ, ਮੋਟਰ ਵਾਲਾ, ਸਿਨੇਮਾ ਵਾਲਾ, ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਦੀ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਲੈਕ ਮਾਰਕੀਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਚੰਗੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਤਾਂ ਕੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਠੋਕਰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀਆਂ ਬਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਛੁਰਾ ਜ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੋ ਖ਼ੂਨ ਦੂਜੇ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਜਾਨ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਤਵਾਇਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿ ਪੂਨ ਜਾ ਕੇ ਰਹਾਂ ਜਾਂ ਵਰਲੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਕੋਠੀ ਲੈ ਸਕਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਮੂਲੀ ਦਰਜੇ ਦੀ ਤਵਾਇਫ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਟ ਘਾਟ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ। ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਪਗੜੀ ਵੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਕੋਈ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ। ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਗੰਦੀ ਹੈ ਚਿੱਕੜ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਕ ਖਾਧੇ ਕੁੱਤੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਖਾਣ ਨੂੰ ਲਪਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਪਗੜੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰੀ ਬੈਠਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਗਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਨੱਚਦੀ ਹਾਂ, ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਮਰਾ, ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਲ਼ਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਾਂਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਪਲੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਲੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੇਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਮਾਲਿਕ ਮਕਾਨ ਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਾਈ ਨਾ ਉਹ ਕਰਾਏਗਾ। ਇੰਨੀ ਫੁਰਸਤ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਭਰ ਨੱਚਦੀ ਹਾਂ, ਗਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਕੀਏ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਟੇਕ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਮਰਾ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਗਾਹਕ ਜਦੋਂ ਉੱਧਰ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਫਟੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਵੀ ਉਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਵਕ਼ਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਬੰਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਨਾ ਕਰਦੀ, ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਥੂ ਥੂ ਕਰੇਗੀ। ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸਾਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਵੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਰਹਾਂਗੀ ਕਿ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਇਹੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਕਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਮੇਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਸਾਦ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਰਾਂਟ ਰੋਡ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਅਤੇ ਮਦਨਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀ ਖ਼ੂਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਚ ਮੈਂ ਬੇਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਲਾਲ ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਵਜ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਲਾਲ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬੇਲੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੇਲੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਪੁਣਛ ਹਾਊਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਬਕੇ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਸੀ, ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਗੁੜਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬੇਲਾ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਘਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਭੀੜ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਲੋਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ ਦਾ ਨਾਰਾ ਵੀ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੇਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਕਤਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਮ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਵਹਿਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਛਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਾਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਂ, ਈਸਾਈ ਮਾਂ ਜਾਂ ਯਹੂਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੁੱਧ ਭਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਅੱਲਾ-ਹੂ-ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਲਖ਼ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਰਆਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਬੇਲੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਬਦਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਰੂਰਤਾ, ਬੇਰਹਿਮੀ, ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਸੀ ਜੋ ਹਨੇਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਿਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਗਦਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਲਾਲ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਬੇਲਾ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰੀਫ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਜਿਹੇ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਵਸਾਉਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਵੰਦ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕਲੀ ਲਈ ਬੇਵਕਤ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਆ ਗਈ, ਹੁਣ ਬੇਲਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਬੁਢੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜੋ ਤਲਖੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਲਹੂ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੀ ਜੋ ਪਿਆਸ ਹੈ, ਕ਼ੈਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੋ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸਕੋ। ਤੁਸੀ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰੀਫ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸੂਮ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਹਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ੁਦਾ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਬਤੋਲ ਅਤੇ ਬੇਲਾ ਦੋਨੋਂ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਤੋਲ ਅਤੇ ਬੇਲਾ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਤੋਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਦੋਨੋਂ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰੰਡੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਬੇਲਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ ਤਾਂ ਬਤੋਲ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਖੇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਬਤੋਲ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕੁਆਰੀਆਂ। ਬਤੋਲ ਦਾ ਬਾਪ ਖੇਮਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਵਾਹੀਕਾਰ ਸੀ। ਗ਼ਰੀਬ ਪਠਾਣ ਪਰ ਅਣਖੀ ਪਠਾਣ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬਸ ਗਏ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਘਰ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਲੋਕ ਜਿਸ ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਪੰਡਿਤ-ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਸਜਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਪਣੀ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਦੇ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਵਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਾਂਭੀ ਸੀ ਕਿਸੇ ਮੋਮਿਨ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਸੀ ਪਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਇਸ ਕਦਰ ਤੀਖਣ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਵਾਦਾਰੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਇਸ ਕਦਰ ਗ਼ਾਲਿਬ ਸੀ ਕਿ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਤੋਲ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਚਹੇਤੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਹਸੀਨ, ਬਤੋਲ ਇਸ ਕਦਰ ਹਸੀਨ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮੈਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਡਿਤ-ਜੀ, ਤੁਸੀ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗਡ-ਮਡ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਫ ਆਦਮੀ ਹੁਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ, ਇਸ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਸੜੇ ਮਾਰਵਾੜੀ, ਘਿਨ, ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲੇ ਠੇਕੇਦਾਰ, ਨਾਪਾਕ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਬਜ਼ਾਰੂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਤੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਬਰਸ ਦੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਬੱਚੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। 
ਗਿਆਰਾਂ ਬਰਸ ਹੀ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ, ਅਨਪੜ੍ਹ ਬਤੋਲ। ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦਲਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ। ਹਾਂ, ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਲਵੋ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਓ। ਬਤੋਲ ਵੀ ਹੁਣ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤਹਜੀਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਰਸ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਉੱਤਰ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਬਰਬਰੀਅਤ ਆਪਣੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਨੰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਲਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਹਲਕ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਆਂਤੜੀਆਂ ਤੱਕ ਕੱਢ ਮਾਰੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਬੇਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੂੰਹ ਕਾਲ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਕ਼ਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਿਹਾਨਾ, ਗੁੱਲ ਦਰਖ਼ਸ਼ਾਂ, ਮਰਜੀਨਾ, ਸੋਹਾਂ, ਬੇਗਮ, ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਿਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਪਾਕ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਰੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਹਯਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁੱਕਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਭੈਣਾਂ, ਬਹੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਾਹ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪੁੱਟੀ ਸੀ ਆਪਣੀ ਰਵਾਦਾਰੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਅਜਮਤ ਮਿਟਾ ਲਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦਾ ਹਰ ਮੰਤਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸੀ। ਅੱਜ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਗੀਤਾ ਦਾ ਹਰੇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਜਖ਼ਮੀ ਸੀ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਲੋਰਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਘਾੜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਤੋਲ ਦੇ ਬੇਬਸ ਮੀਚੇ ਹੋਏ ਹੋਠਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਰਵੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਦੀ ਲੜਖੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਅਲੋਰਾ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਕਫ਼ਨ ਹੈ। ਆਓ ਆਓ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂ ਜੋ ਕਦੇ ਬਤੋਲ ਸੀ, ਉਸ ਗਲੀ ਸੜੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਬਤੋਲ ਹੈ।

ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕਹਿ ਗਈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਹੁਬਕੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਗਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ ਨਾ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹੋਣ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਇਹ ਹੱਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। 
ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ ਦੋ ਕੌਮਾਂ ਹਨ ਦੋ ਤਹਜ਼ੀਬਾਂ ਹਨ। ਦੋ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਮਸਜਦ ਹਨ। ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰੰਡੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਚੀਨੀ ਨਾਈ ਦੀ ਬਗ਼ਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਚਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਇਹ ਧੰਦਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ ਜੋ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਅਲਗ-ਥਲਗ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਗਾਹਕ ਪਿਛਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਬੇਲਾ ਅਤੇ ਬਤੋਲ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ ਲਓ। ਪੰਡਿਤ-ਜੀ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀ ਬਤੋਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬਣਾ ਲਓ। ਜਿਨਾਹ ਸਾਹਿਬ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀ ਬੇਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਖ਼ਤਰ ਨੇਕ ਅਖ਼ਤਰ ਸਮਝੋ। ਜਰਾ ਇੱਕ ਦਫਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੇ ਚੰਗੁਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖਾਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਵੈਣ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਵੈਣ ਜੋ ਨਵਾਖਾਲੀ ਤੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਬੰਬਈ ਤੱਕ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਸਿਰਫ ਗੌਰਮਿੰਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋਗੇ ਤੁਸੀਂ?
ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ,
ਫ਼ਾਰਸ ਰੋਡ ਦੀ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼

ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ (ਕਹਾਣੀ) – ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ

March 20, 2018
(ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਹਾਣੀ)
ਮੈਂ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਰੁੱਕ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖ਼ਿਆ ਹੀ ਕੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਪਰਖਣ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ ਉਹ ਟੇਢੀ ਲਕੀਰ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਘੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਦਰ ਕਿਨਾਰ, ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਸਾਧੀ ਕਹਾਣੀ, ਫ਼ੋਕੀ ਅਤੇ ਬੇ ਰੰਗ, ਬੇ ਜਾਨ ਟੋਟਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਆਣ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ:
“ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ! ਮੇਰੇ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੋਗੇ? ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ?”
“ਅੱਠ ਸਾਲ।”
“ਕਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੁਸੀਂ?”
“ਸੱਠ ਤੇ ਦੋ ਬਾਹਠ।”
“ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬੁਰਾਈ ਹੈ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ? ਵੇਖੋ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਮੁੱਦਤ ਤੋਂ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੇ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹਲਾਲਖ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਆਖ਼ਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ?”
ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਏਨੀ ਸਿੱਧੀ ਸਪਾਟ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਦਰ ਅਸਲ ਮੈਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਦਤ ਤੋਂ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਪਰ ਕਦੇ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਝਾੜੂ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਨੰਗੇ ਗੋਡੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਬਿਆਈਆਂ ਫਟੇ ਖੁਰਦਰੇ ਬਦ ਕਿਸਮਤ ਪੈਰ ਲਈ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਉਭਰੀਆਂ ਦਰਾੜਾਂ, ਆਪਣੇ ਕੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਭਰੀਆਂ-ਉਭਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਲਈ, ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਕ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਸਿਆਹ ਝੁਰੜੀਆਂ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਗਰਦ ਅੱਟੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸੁੰਗੜੇ ਸੁੰਗੜੇ ਹੋਂਠਾਂ, ਫੈਲੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਨਾਸਾਂ, ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਧ-ਕਾਲੇ ਖੱਡਿਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਗੰਜਾ ਟੋਟਣ ਉਭਾਰੇ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੱਕ। ਕਈ ਕਿਰਦਾਰ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੱਸਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਹਮੀਅਤ ਜਤਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਹਸੀਨ ਔਰਤਾਂ, ਦਿਲਕਸ਼ ਖ਼ਿਆਲ, ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਰੰਗ ਰੋਗ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਕਾਰ ਹੋਏ, ਉਸਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੀਵੇ ਜਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਬਦਸਤੂਰ ਆਪਣੀ ਝਾੜੂ ਸੰਭਾਲੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਗਿੜਗੜਾਉਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿਕਹੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਤਕਰੀਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਮੰਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬੁਢੇਪੇ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਹਰ ਅਜਨਬੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਕੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਪਰੇ ਹੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਭੰਗੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਖ਼ਤਮ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾਈ ਦੋਨੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹੀ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਦਮ ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਲਵਾਂ। ਉਸਦਾ ਨੰਗਾ ਟੋਟਣ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀ ਆਉਂਦਾ ਕੀ ਲਿਖਾਂਗਾ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਭੂਤ ਅਜਿਹੇ ਮੰਨੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਟਾਲਿਆ ਹੈ, ਅੱਜ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦੇਈਏ।
ਮੈਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹੀ ਗੋਡੇ, ਉਹੀ ਪੈਰ ਉਹੀ ਰੰਗਤ, ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ, ਉਹੀ ਟੋਟਣ, ਉਹੀ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦੰਦ ਤੇ, ਉਹੀ ਝਾੜੂ ਜੋ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਮਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਤੋਂ ਚੁੱਕੀ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦਾ ਝਾੜੂ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਲ਼ ਮੂਤਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੰਗਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਨਾਇਲ ਛਿੜਕਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੱਕਰੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦਿਨ ਢਲਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਇਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ – ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਿਲਾ ਨਾਗ਼ਾ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ ਪਰ ਇੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਹਿਜ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ, ਖੈਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਖਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਆਇਆ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਜਬਰਦਸਤੀ ਕੰਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਲਮ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸਲਈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਇਤਨੀ ਸਿਰਦਰਦੀ ਮੁੱਲ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਮਗਰ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖਿੱਚੀ ਖਿੱਚੀ ਜਿਹੀ ਮਿੰਨਤ ਭਰੀ ਪੀੜ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਜਬੂਰ ਬੇ-ਜ਼ਬਾਨੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਿਬੂਸ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਲਿਖਦੇ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖਾਂਗਾ ਮੈਂ। ਕੋਈ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਕੋਨਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਜ਼ਾਵੀਆ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ। ਹਾਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹਠਧਰਮੀ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰੋਮਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਫ਼ਰ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੈਵਾਨ ਦੀਆਂ ਵਭਿੰਨ ਕੈਫ਼ੀਅਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਗਾ, ਉਸ ਵਕਤ ਵੀ ਇਹ ਉਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਾਲਕੋਨੀ ਤੋਂ ਝਾਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਰਬਤ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਵੇਖਕੇ ਆਪਣੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਇਲਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਕਤ ਵੀ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਸੁਮਬਕੁਮ, ਮਗਰ ਹੁਣ ਇਹ ਜਾਵੇਗਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁਣ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਇਸਦੀ ਬੇਕੈਫ਼, ਬੇਰੰਗ, ਫਿੱਕੀ, ਮਿੱਠੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸੁਣ ਲਵੋ ਤਾਂਕਿ ਇਹ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸਦੀ ਗ਼ਲੀਜ਼ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਨਜਾਤ ਮਿਲੇ। ਤੇ ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਜਮਿਆ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
ਪਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਭੰਗੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਦੇ-ਪੜਦਾਦੇ ਭੰਗੀ ਸਨ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਚਲੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੱਦ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਭਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਚਲਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਹਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਲਚਸਪ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੰਜੇ ਟੋਟਣ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਦੀ ਜੀਭ ਫਿਰਾਉਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੁਤਫ਼ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਵਕਤ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠ, ਹਰੀ ਘਾਹ ਦੇ ਮਖਮਲੀ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਖਿੜੀ ਧੁੱਪੇ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਵੱਟ ਉੱਤੇ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਚੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ – ਅਤੇ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਚਟਵਾਉਂਦਾ ਊਂਘ ਊਂਘ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਂਦੇ ਵੇਖਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗੁਦਗੁਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਥਕੇ ਥਕੇ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੁਸਨ ਦਾ ਗੁਮਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਸੀਨ ਔਰਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ-ਤਰੀਨ ਕਲੀਆਂ, ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਅਤਿ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੇ ਹਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਅਜਿਹੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ, ਅਜਿਹਾ ਹੁਸਨ, ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਖੇਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਸੀਹ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਨੀਲਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦਾ ਟੋਟਣ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਉਸਦਾ ਟੋਟਣ ਚੱਟਦੀ ਹੋਈ, ਉਸਨੂੰ ਸਹਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਕੁਸੁਰ ਕੁਸੁਰ ਦੀ ਸੁਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਘੁਟਾ ਕੇ ਉਸ ਗਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਜਾਉਂ ਅਤੇ ਊਂਘਦਾ ਊਂਘਦਾ ਸੌਂ ਜਾਉਂ। ਇੱਕ ਦਫ਼ਾ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਬਾਪ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਝੰਬਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰੀਬ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਉਹ ਝੰਬਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਡਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਚੀਖ਼ਣ ਲਗਾ ਕਿ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾਲ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਮਾਰ ਖਾਕੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਬਦਸਤੂਰ ਝਾੜੂ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਉ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਗਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਾਨ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੱਕਰੀ ਵੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੱਕਰੀ ਬੜੀ ਬੇਵਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ, ਚਾਰਾ ਖਿਲਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਰਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ – ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਤਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ। ਉਹ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਾਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੋਨੋਂ ਇਸਦੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਨੇ ਹਰਾ ਘਾਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਬੱਕਰੀ ਵੀ ਝਾੜੀ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬਲੂ ਤੋੜ ਤੋੜ ਕੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਵੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ, ਕਦੇ ਗੁਰਗੁਰਾ ਕੇ ਕੰਨ ਫੜਫੜਾ ਕੇ ਕਦੇ ਪੈਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਕਦੇ ਦੁਮ ਦਬਾ ਕੇ ਕਦੇ ਨੱਚ ਕੇ, ਕਦੇ ਗਾ ਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਗੁਫਤਗੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਅੱਗੇ ਚਲਣ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਗਾਂ ਵੀ ਚਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਵੀ ਝਾੜੀ ਕੋਲੋਂ ਪਰੇ ਹੱਟ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਣ ਲੱਗਦੀ। ਅੱਗੇ ਕਿਤੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਦੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਨੰਨ੍ਹਾ ਮੁੰਨਾ ਚਸ਼ਮਾ, ਤਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਲਿਟ ਕੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੋਠ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਚਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਓਕ ਨਾਲ ਪੀ ਸਕਦੇ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜੇਕਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲਿਟ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਬੱਕਰੀ ਵੀ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਦੁਆ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਗਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਕੇ ਬੈਠਦੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਵੇਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾ ਕੇ ਫ਼ਾਰਿਗ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਰ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾਓ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਝਲਕਣ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੜੀ ਸੁਘੜ ਪਤਨੀ ਕਰੋਸ਼ੀਆ ਲਈ ਕਢਾਈ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦਾ ਸਵੈਟਰ ਬੁਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਲੰਗੜਾ ਕੁੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਉਹ ਲੰਗੜਾ ਸੀ ਇਸਲਈ ਦੂਜੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਲੰਗੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕੁੱਟ ਖਾਂਦਾ, ਭੁੱਖਾ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਅਕਸਰ ਉਸਦੀ ਤੀਮਾਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਚਿਚੜੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਲਗਾਉਂਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਮਕਈ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਟੁਕੜਾ ਦਿੰਦਾ ਪਰ ਇਹ ਕੁੱਤਾ ਬਹੁਤ ਖੁਦਗ਼ਰਜ਼ ਜਾਨਵਰ ਸੀ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਾਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਖਾਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਲਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਘੁੱਮਣ ਲਈ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਲੰਗੜੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬੜੀ ਸੰਖੇਪ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੜੇ ਤਪਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਰ ਜਾਨਵਰ ਚਰਿੰਦ ਅਤੇ ਪਰਿੰਦ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਸੀ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੀੜਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝਾੜੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਿਉਲਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ, ਤਿਤਰ ਰੱਤਗਲਾ, ਲਾਲ ਚਿੜਾ, ਹਰ ਪਰਿੰਦੇ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਹੁਲ ਸੰਕਰਤਾਇਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੰਡਤ ਸੀ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਅੱਛਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੱਕੀ ਦਾ ਭੁੱਟਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਠੇ ਮੱਠੇ ਸੇਕ ਨਾਲ ਭੁੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੱਕੀ ਦਾ ਹਰ ਦਾਣਾ ਕੁੰਦਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਾਇਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸੌਂਧੀ ਸੌਂਧੀ, ਮਿੱਠੀ ਮਿੱਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਹ! ਨਿਹਾਇਤ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ, ਬੜੇ ਸੁਕੂਨ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਉਹ ਭੁੱਟੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੇਖ ਵੇਖਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭੁੰਨਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਭੁੱਟੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭੁੱਟੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਇੰਨੀ ਨਰਮਾਈ ਅਤੇ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਫ਼ਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਭੁੱਟੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਸਕਾ ਭਾਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਭੁੱਟਾ ਭੁੰਨਦੇ ਸਨ ਮਗਰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਿੱਥੇ। ਇੰਨੇ ਕੱਚੇ, ਬਦ ਜ਼ਾਇਕਾ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੇ ਭੁੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸ ਮੱਕੀ ਦਾ ਭੁੱਟਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹੀ ਭੁੱਟਾ ਕੁੱਝ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਸੇਕ ਕੇ ਬਿਲਕੁੱਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਵੇਲੀ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਸੁਨਹਿਰਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਚਮਕਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਭੁੱਟੇ ਨੂੰ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਵਰਨਾ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਬੇਜਾਨ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਇਤਨਾ ਹੁਸਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸੇਕੇ ਹੋਏ ਭੁੱਟੇ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਛੁਪ ਛੁਪ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਫ਼ਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਟਾਈ ਹੋਈ, ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਸਿੱਧਾ ਸਾਦਾ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਵੀ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਮਗਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਫਿਰ ਬੰਗਲੇ ਕਾਂ ਝਾੜੂ ਲਈ ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਉਹ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਵੇਂ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਲੈਣ ਲਈ ਫ਼ਾਊਂਨਟੇਨ ਪੈੱਨ ਅਤੇ ਪੈਡ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ।
“ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ ਹੈ?”
“ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ?”
“ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ, ਅਜੀਬ, ਅਨੋਖੀ, ਨਵੀਂ!”
“ਨਹੀਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ।” (ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਾਹਿਦਾ ਸਿਫਰ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਚਲੀਏ। ਮੁਮਕਿਨ ਹੈੱ…..”)
“ਅੱਛਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਤੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈ ਕੇ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਅਸੀਂ ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈ ਕੇ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ, “ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਮਿਲਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਉਹ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ ਗਿਣਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ – ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਆਟਾ ਲਿਆਂਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਲੂਣ, ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ, ਅੱਠ ਆਨੇ ਦੀ ਚਾਹ, ਚਾਰ ਆਨੇ ਦਾ ਗੁੜ, ਚਾਰ ਆਨੇ ਦਾ ਮਸਾਲਾ, ਕਿੰਨੇ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਏ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ?”
“ਸੱਤ ਰੁਪਏ।”
“ਹਾਂ ਸੱਤ ਰੁਪਏ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਬਾਣੀਏ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਤੋਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਲਵਾਉਣ ਲਈ ਰੁਪਏ ਕਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਨਾ। ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜੋੜੇ ਤਾਂ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ, ਕੰਬਲ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਖੈਰ, ਪਰ ਦੋ ਜੋੜੇ ਤਾਂ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ ! ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਧਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਮਜ਼ਾ ਆ ਜਾਵੇ!”
“ਉਹ ਕਿਵੇਂ?”
“ਘੀ ਲਾਵਾਂਗਾ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ, ਅਤੇ ਮਕਈ ਦੇ ਪਰੌਂਠੇ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਕਦੇ ਪਰੌਂਠੇ ਨਹੀਂ ਖਾਧੇ ਮਾਲਿਕ। ਬੜਾ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
ਹੁਣ ਬੋਲੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਰੁਪਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕੀ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਲਿਖੇ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਰਾਤਾਂ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰੀਬ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਦ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਆਂ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਰਗ ਚੁੰਗੀਆਂ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਝੁਕਦੇ ਝੁਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗੋਸ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਰਸੀਲੇ ਹੋਂਠ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚੁੰਮਣਾ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦੇ, ਉਸ ਵਕਤ ਵੀ ਮੈਂ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਪੈਨਸਿਲ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਲੈਕੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ –
“ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ, ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ?”
“ਨਹੀਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ!”
“ਕਿਉਂ?”
“ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਇੱਕ ਭੰਗੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ। ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
ਲਓ ਇਹ ਰਸਤਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋਇਆ।
“ਤੇਰਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ?” ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੁੱਝ ਖੁਰਚਣਾ ਚਾਹਿਆ।
“ਕੀ ਸਾਹਿਬ?”
“ਇਸ਼ਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇਰਾ? ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।”
“ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ?”
“ਔਰਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਕਰਦੇ ਨੇ ਲੋਕ।”
“ਇਸ਼ਕ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਨੇ ਸਾਹਿਬ? ਸ਼ਾਦੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕ। ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ। ਮਗਰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਉਹ ਜੋ ਕੁੱਝ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਰਹੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਮੈਂ, ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਵਿਆਹ ਮੇਰਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ”;….. …..” ਅਸੀਂ ਕੀ ਦੱਸੀਏ, ਖ਼ਾਕ”
“ਤੈਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ?”
“ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ? ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬ।”
ਮੈਂ ਹਾਰ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋਏ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਕਦੇ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਚਾਨਕ ਅਜਿਹਾ ਬੀਮਾਰ ਪਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਕਦੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਬਿਸਤਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰੀਜ਼ ਰਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਖ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਦੂਰੋਂ ਉਸਦੇ ਹਲਕ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਉਲਟ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਪੜਾਸੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਖਾਣਾ ਰੱਖ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਰਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ, ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਲ ਮੂਤਰ ਆਪ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਠਿਕਾਣੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਇਸਲਈ ਉਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵੀ ਹੱਕ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਬਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਰਿਆ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੁਸਖ਼ੇ ਲਿਖੇ, ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਵਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਬੰਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ। ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਲਿਹਾਫ਼ ਲੈ ਕੇ ਸੌਂ ਗਏ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਠਿਕਾਣੇ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੱਕਰੀ ਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਨਾ ਕੁੱਝ ਖਾਧਾ ਨਾ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਖੜੇ ਬੇਕਾਰ ਚੀਖਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਹੈ ਨਾ ਆਖ਼ਰ।
*****
ਓਏ ਤੂੰ ਫਿਰ ਝਾੜੂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਦੱਸ ਦੇ? ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਭਈ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਓਏ ਰੱਬਾ, ਚਲੇ ਜਾਓ ਕੀ ਮੈਥੋਂ ਕੁੱਝ ਛੁਟ ਗਿਆ ਹੈ? ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ- – ਕੰਮ ਭੰਗੀ; ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਲੜਾਇਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੰਗਾਮੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ – ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਬੂਬਾ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੁਹਾਡੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਅੱਠ ਰੁਪਏ – ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਆਟਾ, ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਲੂਣ, ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ, ਅੱਠ ਆਨੇ ਦੀ ਚਾਹ, ਚਾਰ ਆਨੇ ਦਾ ਗੁੜ, ਚਾਰ ਆਨੇ ਦਾ ਮਸਾਲਾ.. ਸੱਤ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਬਾਣੀਏ ਦਾ ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਏ, ਮਗਰ ਅੱਠ ਰੁਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਪੰਝੀ ਪੰਜਾਹ ਸੌ ਵਿੱਚ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਮਗਰ ਅੱਠ ਰੁਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਖ਼ਿਲਜੀ ਹੀ ਨੂੰ ਲਓ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਹੈ, ਬੱਤੀ ਰੁਪਏ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਡਲ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਵਾਨੀ, ਇਹ ਰੰਗਤ ਕੁੱਝ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਲੱਠੇ ਦੀ ਸ਼ਲਵਾਰ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਮੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਲਫ਼ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇਲ ਲਗਾਕੇ ਕੰਘੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੰਗਲਾ-ਨੁਮਾ ਕੁਆਟਰ ਵੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਚੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫ਼ੀਸ ਵੀ ਝਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਲੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੂਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦਾ ਵਾਕਿਆ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੂਰਾਂ ਭੇਤਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਜਵਾਨੀ। ਚਾਰ ਕੋਹ ਤੋਂ ਸਿਨਮੇ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬੜੀ ਬੇਵਕੂਫ ਸੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਕਬੂਲ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ ਮਾਇਲ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿਤਰ, ਦੀਵਾਨਾ, ਯਕੀਨਨ ਅਮਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇਸ਼ਕ ਗ਼ੈਰ ਯਕੀਨੀ, ਲੁਕੇ ਛਿਪੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਇਸ਼ਕ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਏਨਾ ਵਕਤੀ, ਗ਼ਿਰਗਿਟੀ, ਹੰਗਾਮੀ ਕਿ ਏਧਰ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਇਸ਼ਕ ਗ਼ਾਇਬ। ਸੱਚਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਦੀਵਤਾ ਮਨਕੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਨੂਰਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਬੇਟਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਇਉਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਹਿਰਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਕ ਜਿਹੀ ਪਤਵਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਡੋਲਣ ਲੱਗੇ, ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਡੋਲਦੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਕ ਜਿਹੀ ਪਤਵਾਰ ਨਾਜ਼ਕ ਜਿਹੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਚੱਲਦੀ ਥੰਮ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁੱਕਦੇ ਰੁੱਕਦੇ ਰੁੱਕ ਜਾਏੇ, ਅੱਖਾਂ ਝੁਕਦੀਆਂ ਝੁਕਦੀਆਂ ਝੁਕ ਜਿਹਾ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਬਿਖਰਦੀਆਂ ਬਿਖਰਦੀਆਂ ਬਿਖਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਬੜੇ ਬੜੇ ਦਾਇਰੇ ਫੈਲਦੇ ਫੈਲਦੇ ਫੈਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੱਨਾਟਾ ਪਸਰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਇੱਕ ਦਮ ਧੱਕ ਕਰਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟ ਲਵੇ। ਹਾਏ, ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਨੂਰਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਤੇ ਮਰ ਮਿੱਟੀ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਹੂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਤੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਬੇਟਾ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਛੁਰੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹਲਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਅਤੇ ਨੂਰਾਂ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖਮ ਆ ਗਏ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀ ਅਤੇ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖਮ ਆ ਗਏ। ਮਗਰ ਉਹ ਬੱਚ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਕਤ ਸਿਰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਿਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਘੱਟ ਸੀ, ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਨੂਰਾਂ ਦੀ ਤੀਮਾਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦਿਲ ਜਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ। ਨੂਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਗਮਾਂ, ਬੇਗਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਗਰ ਉਹ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਨਾਕਾਮ ਮੁਆਸ਼ਕੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਾਂ ਬਾਪ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਵੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਜਰਾਂ ਸਨ ਜੋ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਖ਼ਿਲਜੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਬੇਗਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਤਾ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ ਨਾਲ ਵੀ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੇਗਮਾਂ ਦੇ ਭਾਈ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ ਖਿਡਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਭਰ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਕੇ ਮੂੰਹ ਹਨੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਰਫ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਲਾਲਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ, ਬਿਹਤਰੀਨ ਦਵਾਈਆਂ, ਬਿਹਤਰੀਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਬਿਹਤਰੀਨ ਤੀਮਾਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਕਤ ਔਨ ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੇਗਮਾਂ ਚੰਗੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਰੋਂਦੇ ਰੋਂਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਚਲਦੇ ਵਕਤ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾਏ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਬਡਬਾ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਘਾਟੀ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਘਾਟੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਕੇ ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਕੇ ਵਾਰਡ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਲਗਕੇ ਰੋਣ ਲਗਾ। ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਛੁਟੀ ਹੁੰਦੇ ਵਕਤ ਵੀ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਇਆ ਸੀ, ਬੇਗਮਾਂ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਵਕਤ ਵੀ ਉਸੇ ਸ਼ਿੱਦਤ, ਉਸੇ ਖੁਲੂਸ ਨਾਲ ਰੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਖ਼ਿਲਜੀ ਲਈ ਨਾ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਰੁਕੀ, ਨਾ ਬੇਗਮਾਂ, ਨਾ ਜਾਨਕੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੁਣ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨੂਰਾਂ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੜਕਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਧੜਕਨ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਵੱਧਦੀ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੂਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ ਉਸਦਾ ਬਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਮਗਰ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਅਣਥਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮ ਭਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਮਵਾਦ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਸੜਾਂਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਸੋਜ ਗ਼ਾਇਬ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਨੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਲਾਲੀ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰੋਜ਼ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉਤਾਰੀ ਤਾਂ ਨੂਰਾਂ ਇੱਕਦਮ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਿੰਮੜ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉਤਰੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮਹਿੰਦੀ ਰਚਾਈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਜਲ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤਾਂ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਮਾਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨੂਰਾਂ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਬਚਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਬੇਟਾ ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦੋਨੋਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਲਈ, ਉਸਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਦੇ ਲਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨੂਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਹਰ ਵਾਰ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ, ਕੰਬਣ ਲੱਗਦੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਲੋਕ ਚਲੇ ਨਾ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁੱਲ ਚੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ, ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਮੜ ਪਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਛੋਰੀ ਚੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਵਿਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤਾਂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਵੀ। ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਗਲ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਜੋ ਹੁਣ ਨੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੂਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੱਜਲ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਡਬਡਬਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਚੁਪਚਾਪ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚੱਲੀ ਗਈ – ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਉਸਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਕਦਮ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਦਮ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਦਮ ਜੋ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਦੀ ਘਾਟੀ ਉੱਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਧੁੰਦਲੀ ਗਰਦ ਗੁਬਾਰ ਨਾਲ ਅੱਟੀ ਪਗਡੰਡੀ ਛੱਡ ਗਏ।
ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰਡ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕਰ ਸਿਸਕੀਆਂ ਲੈਣ ਲਗਾ। ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ, ਖ਼ਿਲਜੀ ਜੋ ਮਿਡਲ ਪਾਸ ਸੀ। ਬੱਤੀ ਰੁਪਏ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਉਪਰ ਤੋਂ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਿਲਜੀ ਜੋ ਜਵਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਾ ਸੀ, ਕਿੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ। ਪਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਸਿਵਾਏ ਇਸਦੇ ਕਿ :-
 
1. ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਬੇਗਮਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਵਾਦ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਧੋਈਆਂ।
2. ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਬੇਗਮਾਂ ਦੇ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ।
3. ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀਆਂ।
4. ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਭੁੱਟੇ ਖਿਲਾਉਂਦਾ ਸੀ।
5. ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਧੋਈਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਫਿਨਾਇਲ ਛਿੜਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰਡ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀਆਂ ਜਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਠੰਡ ਨਾ ਲੱਗੇ।
6. ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂਰਾਂ ਦਾ ਮਲਮੂਤਰ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਸ ਰੋਜ਼ ਤੱਕ।
 
ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਨੇ ਬੇਗਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਨੂਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਲੱਗਕੇ ਰੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਦੋ ਇੱਕ ਪਲਾਂ ਲਈ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਫਿਰ ਉਸੇ ਹੈਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਟੋਟਣ ਚਟਵਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਪਰ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਲਿਖਾਂ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ, ਸਭ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕੁਛ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਤੂੰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਬੱਤੀ ਰੁਪਏ ਹੁੰਦੀ, ਤੂੰ ਮਿਡਲ ਪਾਸ ਜਾਂ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦਾ, ਤੈਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਲਚਰ, ਤਹਜ਼ੀਬ, ਕੁੱਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ ਇਨਸਾਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਾ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਾਂ। ਹਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਰੁਪਈਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਫੇਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਆਟਾ, ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਲੂਣ, ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੰਬਾਕੂ, ਅੱਠ ਆਨੇ ਦੀ ਚਾਹ, ਚਾਰ ਆਨੇ ਦਾ ਗੁੜ, ਚਾਰ ਆਨੇ ਦਾ ਮਸਾਲਾ, ਸੱਤ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੁਪਿਆ ਬਾਣੀਏ ਦਾ, ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀ ਬਣੇਗੀ ਤੇਰੀ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ, ਤੇਰਾ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਮੈਥੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਚਲੇ ਜਾ, ਦੇਖ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦਾ ਹਾਂ।
***** 
ਮਗਰ ਇਹ ਮਨਹੂਸ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉਖੜੇ ਪੀਲੇ ਪੀਲੇ ਗੰਦੇ ਦੰਦ ਕੱਢ ਆਪਣੀ ਫੁੱਟੀ ਹਾਸੀ ਹਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਐਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ। ਅੱਛਾ ਭਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਕੁਰੇਦਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੱਤੀ ਰੁਪਈਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬਖਤਿਆਰ ਚਪੜਾਸੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਬਖਤਿਆਰ ਚਪੜਾਸੀ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਰੁਪਏ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਜਾਂ ਬੈਕਸੀਨੇਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਡਬਲ ਭੱਤਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਕਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰਫ਼ ਚੀੜ ਦੇ ਉਚੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰਖਤ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਤਰਫ਼ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜਿਹਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਬੀਵੀ ਨੇ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੜਮ ਦਾ ਸਾਗ ਬੀਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਮੂਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲਗਮ ਅਤੇ ਹਰੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਕਦੂ ਜੋ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਧੁੱਪੇ ਸੁਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਖਤਿਆਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਬਖਤਿਆਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਬੁਢੀ ਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਬਹੂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਫ਼ਾ ਬਖਤਿਆਰ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਬਹੂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਕੇ ਘਰੋਂ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਰੋਜ਼ ਗਹਿਰੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਲੇ ਦੇ ਮਾਰੇ ਦੰਦ ਬੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਬਖਤਿਆਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਭੱਜਦਾ ਹਸਪਤਾਲ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਖਤਿਆਰ ਉਸੇ ਵਕਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਭਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਬਖਤਿਆਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਉਚੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੇ ਕੇ ਰੋਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਘੋਰ ਬੱਦਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ ਚੀਲ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਝੂਮਰ ਫਿਸਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਕਰੇੜੀ ਪੈਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗਹਿਰੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਮੌਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਬਰਫ਼ ਦੇ ਗੋਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਗਏ, ਖਾਮੋਸ਼, ਬੇਆਵਾਜ਼ ਸਫ਼ੈਦ, ਮਖਮਲ, ਘਾਟੀਆਂ, ਵਾਦੀਆਂ, ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਗਈ।
“ਅੰਮਾਂ”, ਬਖਤਿਆਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚਿੱਲਾਈ।
“ਅੰਮਾਂ”, ਬਖਤਿਆਰ ਚੀਖਿਆ।
“ਅੰਮਾਂ”, ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।
ਜੰਗਲ ਗੂੰਜ ਕੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
ਫਿਰ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਕਿ ਉਹ ਨਕੂਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਮੂ ਦੇ ਕੋਲ।”
ਨਕੂਰ ਦੇ ਦੋ ਕੋਹ ਇਧਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਖਤਿਆਰ ਦੀਆਂ ਮਾਂ ਮਿਲੀ। ਬਰਫ਼ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਡਿੱਗਦੀ ਢਹਿੰਦੀ, ਲੁੜਕਦੀ ਖੜਦੀ, ਹਫ਼ਦੀ ਕੰਬਦੀ, ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਖਤਿਆਰ ਨੇ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੱਥ ਪੈਰ ਚਲਾਏ ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਬਖਤਿਆਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੋਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਚੁੱਕਦੇ ਚਲੇ ਆਏ। ਬਖਤਿਆਰ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਘਰ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਕੇ ਬੱਚੇ ਰੋਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਦੇਖਣ ਲਗਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੂਹਾ ਖੋਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਆਇਆ। ਹਾਂ ਬਖਤਿਆਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਹਨ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਫਸਾਨੇ। ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਲਿਖਾਂ? ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ਲੇਕਿਨ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਕੁੱਝ ਕੁਰੇਦਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਚਲੇ ਜਾ ਬਹੁਤ ਸਤਾ ਲਿਆ ਤੂੰ।
ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਹਨ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੰਦੀ ਝਾੜੂ ਲਈ ਖੜਾ ਰਹੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਈ ਨਹੀ ਪਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਣ, ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕੋਈ ਤੇਰੇ ਗੰਦੇ ਖੁਰਦੁਰੇ ਪੈਰ ਧੋ ਧੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੱਪਣੀਆਂ ਗੋਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਜਾਣ। ਤੇਰੇ ਪੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਖਤੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤੇਰੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਕੁਮਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿਲਵਟਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ। ਤੇਰੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਗ਼ਰਦ ਗ਼ੁਬਾਰ ਨਾਲ ਅੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲ਼ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ। ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕੋਈ ਤੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਆਈ ਬਖਸ਼ ਦੇਵੇ। ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਪਾ ਦੇਵੇ। ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਭਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਟੋਟਣ ਨੂੰ ਘਣੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਅਤਾ ਕਰੇ। ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਸੁਹਣਾ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਤੇਰੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਖੜੀ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਹੁਸੀਨ, ਸਾਫ਼, ਪਾਕੀਜ਼ਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਕਹਿਕਹੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਫਿਰਨ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਮੈਂ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਟੁੱਟੇ ਫੁੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਹਾਸੀ ਸਿਆਣਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਗਾਂ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣਾ ਗੰਜ ਚਟਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਫੇਰ ਕੇ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਸਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਆਗੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੱਕੀ ਦਾ ਭੁੱਟਾ ਸੇਕਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਸ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੰਨ੍ਹੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰਾ ਬੇਟਾ ਨਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਜੋ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇੱਕ ਦਇਆਵਾਨ ਬਾਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਇਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਨੇੜੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਇਆ ਹੈ। ਵੇਖ ਲਓ ਇਹ ਹੈ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ – ਇਹ ਹੈ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਲਗਾ। ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਿਣਨ ਲੱਗੀਆਂ ਇੱਕ ਦੋ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਪੰਜ ਛੇ ਸੱਤ ਅੱਠ – ਅੱਠ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਹਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਘੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਘੜ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ, ਅਤੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਅਤੇ ਬਖਤਿਆਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਅਤੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਅਰਬਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਮੱਦਦ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਲਾਚਾਰ ਹਾਂ, ਕੁੱਝ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀ ਸਭ ਮਿਲਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਝਾੜੂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਅਜ਼ੀਮ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀ ਰੂਹ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਖੁਸ਼ੀ ਝਲਕ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਜ਼ੀਮ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਉਸਾਰ ਸਕੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਛੂਹ ਲਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਗਾ ਸਕੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਝਲਕ ਪਵੇ। ਇਹ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਝਾੜੂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈਂ।
ਅੱਛਾ ਹੈ ਖੜਾ ਰਹਿ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਦਿਨ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੈਥੋਂ ਤੇਰੀ ਝਾੜੂ ਛੁਡਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਵੇ।