Author Archive

ਧੂਣੀ ਦਾ ਬਾਲਣ ( ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ )

October 1, 2012

 ( ਜਿਉਣ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਮਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ । ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਗਬਜ਼ ਬਿਰਤਾਂਤ , ਅਜਿਹਾ ਤੀਖਣ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ !!! ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ – ਜੀਵਨ , ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ . . . . ਮੌਤ ਦੀ ਮੰਜੀ ਤੇ ਪਏ ਲੈਨਿਨ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲੋਂ ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਾਕਤ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਕਰੁਪਸਕਾਇਆ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਇਹ ਸੀ ਸਾਹਸ , ਦ੍ਰਿੜਤਾ , ਜਿਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ , ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ । ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੀਨ ਕਥਾਸ਼ਿਲਪੀ ਦੇ ਤੌਰ ਜੈਕ ਲੰਡਨ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਲੋਹੜੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ , ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗੌਰਵ ਦੀ , ਉਸਦੀ ਅਜ਼ੀਮਤ ਦੀ , ਉਸਦੇ ਸਾਰਤੱਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।)

ਉਹ ਸਵੇਰ ਠਰੀ ਤੇ ਕੋਹਰੇ ਭਰੀ ਸੀ । ਸੀਤ ਅਤੇ ਕੋਹਰਾ ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਯੂਕੋਨਨ ਪਗਡੰਡੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਦੇ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ । ਖੜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਚੜਾਈ ਸੀ । ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਨਾਰਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੱਥ ਘੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ । ਸਵੇਰ ਦੇ ਨੌਂ ਵਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਸੂਰਜ ਦਾ ਕੋਈ ਅਤਾ – ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਆਭਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਦਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਪੂਰਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੁਫੇਰੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਢਕੀ ਹੋਈ ਲਗਦੀ ਸੀ । ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਘਣੀ ਚਾਦਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਨੇ ਹਨੇਰੇ ਭਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ । ਇਸ ਤਥ ਤੋਂ ਆਦਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜਰੀ ਦਾ ਉਹ ਆਦੀ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਦਿਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਤਣਗੇ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਫਿਰ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ।

 ਆਦਮੀ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਰਸ‍ਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ । ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ , ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਬਰਫ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯੂਕੋਨ ਲੁੱਕਿਆ – ਦਬਿਆ ਪਿਆ ਸੀ । ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਫੁੱਟ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬਰਫ ਦੀ ਤਹਿ ਪਈ ਸੀ । ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਚਿੱਟੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਰਫ ਦੇ ਫੰਬਿਆਂ ਨੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਨੂੰ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ , ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ , ਸਭ ਪਾਸੇ ਚਟਿਆਈ ਸੀ , ਬਸ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਰਫ ਲੱਦੇ ਸਪ੍ਰੂਸਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਰੀਕ ਚਾਪਨੁਮਾ ਟੇਢੀ ਮੇਢੀ ਕਾਲੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਉਤਰ ਤੱਕ ਟੇਢੀ ਮੇਢੀ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਰਫ਼ ਲੱਦੇ ਸਪ੍ਰੂਸਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਮੁਕਦੀ ਸੀ । ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੁਖ‍ ਪਗਡੰਡੀ ਸੀ , ਜੋ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਮੀਲ ਦੂਰ ਚਿਲਕੂਟ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤਰ ਮੀਲ ਉਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਚੁਲਾਟੋ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਅੰਤ ਡੇਢ ਹਜਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬੇਰਿੰਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਸੇ ਸੇਂਟ ਮਿਚੇਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ।

ਵਾਲ ਵਰਗੀ ਬਰੀਕ ਰਹਸ‍ਮਈ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ , ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਸੂਰਜ , ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ , ਇਕੱਲ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਦਾ ਆਦਮੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ , ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ । ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਸੀ । ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹੱਡ ਜਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੀਤ ਦਾ ਉਸਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਸਮਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲ‍ਪਨਾ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਸੀ । ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੈਨਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜ ਤੱਰਾਰ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਕੇਵਲ ਵਸ‍ਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ । ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਥੱਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਅੱਸੀ ਡਿਗਰੀ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਕੜਕਦੀ ਠੰਡ ਹੈ , ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ , ਬਸ । ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਪਾਉਂਦਾ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਮਜੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ‍ ਤਾਪ ਅਤੇ ਸੀਤ ਦੇ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਨੁੱਖ‍ ਦੀ ਮਰਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ‍ ਦੇ ਸ‍ਥਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣਾ ਉਸਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ  । ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਰਫ ਨਾਲ ਰਕ‍ਤ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੇਕੋਸਿਨ , ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੈਕੇਟ , ਕੰਨ‍ਟੋਪਾ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਕੰਬਲ ਦੀ ਆਵਸ਼‍ਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਸੁੰਨ‍ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਸੁੰਨ‍ ਹੈ ਬਸ । ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜਿਆ , ਉਸਨੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਥੁੱਕਿਆ । ਥੁੱਕਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੋ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਅਵਾਜ ਹੋਈ , ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਚੌਂਕ ਗਿਆ । ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਥੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਚਿੜਚਿੜ ਫੈਲ ਗਈ । ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ , ਥੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਚਿੜਚਿੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਥੁੱਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਿੜਚਿੜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੀ , ਕਿੰਨਾ ਜਿਆਦਾ , ਇਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣਾ – ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਹੇਂਡਰਸਨ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ , ਜਿੱਥੇ ਮੁੰਡੇ ਉਹਦਾ ਰਾਹ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ । ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਕਰੀਕ ਕੰਟਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੀਕ  ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗਏ ਸਨ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਚੱਕਰ ਲਗਾਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਗੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂਕੋਨ ਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੈਂਪ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ , ਤੱਦ ਤੱਕ ਮੁੰਡੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ , ਉਹ ਧੂਣੀ ਬਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਗੇ , ਸੇਕਣ ਦੇ ਲਈ , ਨਾਲ ਹੀ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜੈਕੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰੇ ਬੰਡਲ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਥਪਥਪਾਇਆ । ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਉਸਨੇ ਪੈਕਿਟ ਨੂੰ ਸ਼ਰਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਗਾਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ । ਬਰੈੱਡ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੁਖਾਲਾ ਢੰਗ ਸੀ । ਮੋਟੀ ਤਲੀ ਸੈਂਡਵਿਚ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹਨੇ ਮੁਸ‍ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ।

 

ਉੱਚੇ ਸੰਕੂਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੀਂ ਉਹ ਚੱਲ ਪਿਆ । ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ । ਆਖਰੀ ਬਰਫ-ਗੱਡੀ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਬਰਫ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬਰਫ਼ ਗੱਡੀ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇਪਣ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਠੰਡ ਦਰਅਸਲ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ , ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਠਰਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋਈ ਨੱਕ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰਗੜਿਆ। ਉਹ ਸੰਘਣੀਆਂ ਦਾੜੀ – ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ , ਪਰ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਵੱਡੀ ਦਾੜੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਰਹੀ ਲੰ‍ਬੀ ਨੱਕ ਦੀ ਬਰਫੀਲੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਸੀ ।

ਆਦਮੀ ਦੇ ਠੀਕ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਾਰ ਵੱਡੇ – ਵੱਡੇ ਜੱਤਲ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕੁੱਤਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲੀ ਭਰਾ ਬਘਿਆੜ ਨਾਲ ਐਨ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਸੀ । ਕੁੱਤਾ ਭਿਆਨਕ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ । ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਦੀ ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਪਰੀਤ ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ । ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸੀ , ਸੱਠ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਲ‍ਕਿ ਸੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੇਠਾਂ ਸੀ । ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਪੰਝੱਤਰ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ । ਨਾਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਡਿਗਰੀ ਉਪਰ ਪਾਣੀ ਜੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤ ਡਿਗਰੀ ਬਰਫ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸੰਭਵ ਹੈ ਉਸਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ‍ ਵਾਂਗ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਕਿੰਤੂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੀਵ ਸਹਿਜ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਸਮਝ ਅਵਸ਼‍ ਸੀ ਕਿ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਸੀ । ਥੋੜੀ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼‍ਨ ਭਰੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਨਾਲ ਟੋਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਜਲਾਵੇਗਾ । ਉਹ ਇਸ ਉਂਮੀਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਕੁੱਤਾ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸੁੱਖਦਾਈ ਸੇਕ ਬਾਰੇ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ । ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ , ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਫ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦੁਬਕ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰੇਗਾ ।

 

ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲੀ ਹਵਾ , ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਬਰਫ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਜੰਮ ਰਹੀ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਜਬਾੜੇ , ਨਾਸਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਭਵਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਆਦਮੀ ਦੀ ਦਾੜੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਦੇ ਲਾਲ ਬਾਲ ਠੀਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਸਨ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਬਰਫ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਰਫ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ , ਜੋ ਹਰ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਤਮਾਖੂ ਚਬਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਠੰਡੇ ਬੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਵਿੱਚੋਂ ਤਮਾਖੂ ਦੀ ਪੀਕ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਠੋਡੀ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਉਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦਾੜੀ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਚੱਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ । ਜੇਕਰ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ । ਉਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਤਮਾਖੂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਫਰ ਇੰਨੇ ਠੰਡੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਦਾ ਪਾਰਾ ਸੱਠ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੀ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਹ ਪਚਵੰਜਾ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੀ ।

ਉਹ ਬਰਫੀਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੀਲਾਂ ਮੀਲ ਚੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਨੀਗਰੋ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌੜੇ ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ , ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬਰਫ ਦੇ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਨਹਿਰੀ ਪੱਤਣ ਤੇ ਉਤਰ ਗਿਆ । ਉਹ ਹੇਂਡਰਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰੀਕ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅਜੇ ਦਸ ਮੀਲ ਹੋਰ ਚੱਲਣਾ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਘੜੀ ਵੇਖੀ । ਦਸ ਵਜੇ ਸਨ । ਉਹ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੀ ਰਫ‍ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਦੋਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ । ਆਪਣੀ ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਲੰਚ ਕਰਕੇ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ।

 ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਬਾਈਂ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਦਮੀ ਛੋਟੀ ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲੀ ਬਰਫ਼ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ਸਾਫ਼ – ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਬਰਫ਼ ਗੱਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਫ ਦੀ ਕਈ ਇੰਚ ਤੈਹ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਇਹ ਸ‍ਪਸ਼‍ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਰਵਾਂ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸੋਚਣ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸੀ ਵੀ ਨਹੀਂ , ਇਲਾਵਾ ਇਸਦੇ ਕਿ ਉਹ ਦੋਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਲੰਚ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ । ਅਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹਮਰਾਹੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਦੀ ਛਿੱਕਲੀ ਕਾਰਨ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਤਮਾਖੂ ਚਬਾਈਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਦਾੜੀ ਨੂੰ ਪੀਕ ਥੁੱਕ ਥੁੱਕ ਕੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਵਾਰ – ਵਾਰ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਠੰਡ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀ ਹੱਡ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਠੰਡ ਕਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਾਨਾ ਪਹਿਨੇ ਹਥ ਦੇ ਪੁਠੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਰਗੜਿਆ । ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ . ਲੇਕਿਨ ਜਿਉਂ ਹੀ ਰਗੜਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਕਰਦਾ ਉਂਜ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਫਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ । ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਸ਼‍ਚਾਤਾਪ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨੱਕ ਰਖਿਅਕ ਪੱਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਇੰਤਜਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਟੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ । ਕਿੰਤੂ ਹੁਣ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ ਭਲਾ । ਅਖੀਰ ਬਰਫੀਲੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੀ ਹਨ ? ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ – ਰਹਿ ਕੇ ਦਰਦ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਦਮੀ ਦਾ ਜਿਹਨ ਵਿਚਾਰ ਸੁੰਨ‍ ਸੀ , ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਚਲਦੇ – ਚਲਦੇ ਜੰਮੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ – ਮੋੜ , ਗੋਲਾਈ , ਵਿੱਚ – ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਲੱਠਾਂ , ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿਥੇ ਉਹ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ । ਇੱਕ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਦਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦਦਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤਿਆ । ਉਹ ਜਿਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਉਹ ਤਲ ਤੱਕ ਜੰਮੀ ਸੀ । ਕੁਤਬੀ ਸੀਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼‍ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ – ਕੰਢੇ ਝਰਨਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਰਫ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਠੰਡ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਏ , ਇਹ ਝਰਨੇ ਕਦੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ , ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ । ਇਹ ਫੰਦਾ ਹੈ । ਬਰਫ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਟੋਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਗਹਿਰਾ ਵੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਵੀ । ਕਦੇ – ਕਦਾਈਂ ਸਿਰਫ ਅੱਧੇ ਇੰਚ ਦੀ ਬਰਫ ਦੀ ਤਹਿ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ , ਇਸ ਉੱਤੇ । ਕਦੇ – ਕਦੇ ਤਾਂ ਬਰਫ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ , ਫਿਰ ਬਰਫ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਰ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

 

ਉਸਦੇ ਬਿਦਕਣ ਦਾ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਟੁੱਟਦੀ ਬਰਫ ਨੂੰ ਟੁੱਟਦੇ ਸੁਣ ਲਿਆ ਸੀ । ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਭਿੱਜਣ ਤੋਂ ਉਤ‍ਪੰਨ ਸਮਸਿਆ ਤੋਂ ਉਹ ਬਖੂਬੀ ਵਾਕਫ਼ ਸੀ । ਜਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗੀ । ਰੁਕਕੇ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣਾ ਜਿਆਦਾ ਅਵਸ਼‍ਕ ਸੀ । ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੋਜੇ , ਮੇਕੋਸਿਨ ਜੈਕਿਟ ਸੁਕਾਉਣਾ ਜਰੂਰ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਪਰਤ , ਉਹ ਰੁਕਿਆ , ਨਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਟ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਹੈ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਗੜਦਾ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ । ਉਹ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਸੰਭਲ – ਸੰਭਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਹਰ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ , ਉਹ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ , ਤਮਾਖੂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਤੋੜ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ‍ਤਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ।

ਅਗਲੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਮਿਲੇ । ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਫ ਢਕੇ ਟੋਇਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਦੀ ਪਰਤ ਪਤਲੀ ਹਲਕੀ ਝੋਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ , ਜੋ ਖਤਰੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਲ – ਬਾਲ ਬਚਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਖਤਰੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸ‍ਤੀ ਅੱਗੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਤਾ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਉਹ ਵਾਰ – ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਉਹ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਬਰਫ ਟੁੱਟੀ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਕੁੱਦਕੇ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ । ਉਸਦੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਪੈਰ ਭਿੱਜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਪਾਣੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ । ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਚੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਉਸਨੂੰ ਜੋਰਾਂ ਨਾਲ ਚੁਭ ਰਹੀ ਸੀ । ਆਤ‍ਮਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਬਿਰਤੀ ਸੀ ਬਸ । ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਖਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਬਰਫ ਨੂੰ ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਟਿਆ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਦਸ‍ਤਾਨਾ ਉਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੰਜੇ ਉੱਤੇ ਜੰਮੇ ਬਰਫ ਦੇ ਕਣ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਗਾ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣਾ ਉਚਿਤ ਨਾ ਸਮਝਿਆ , ਲੇਕਿਨ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ‍ ਹੁੰਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ । ਠੰਡ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸੀ । ਹੱਥ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦਾਸ‍ਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲਗਾ , ਤਾਂ ਕਿ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਖੂਨ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਦੌੜਨ ਲੱਗੇ ।

ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ , ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜਲਾਲ ਤੇ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੀਤਕਾਲੀਨ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦੁਮੇਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਸੀ । ਹੇਂਡਰਸਨ ਕ੍ਰੀਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਟੁਕੜਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਆਦਮੀ ਭਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇ ਸਾਫ਼ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਦੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਠੀਕ ਸਾਢੇ ਬਾਹਰ ਵਜੇ ਦੋਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ‍ਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ‍ਤਾ ਹੋਈ । ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼‍ਚਿੱਤ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ । ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਕਿਟ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮੀਜ ਦੇ ਬਟਨ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਲੰਚ ਪੈਕਿਟ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿੰਟ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰ‍ਝੀ ਸੇਕਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਠਰ ਗਈਆਂ । ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਨਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲਗਾ । ਉਥੇ ਹੀ ਪਏ ਬਰਫ ਜੰਮੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਲੱਠੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਬੈਠ ਗਿਆ । ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਦਰਦ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਸਮਾਪ‍ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਣ ਲਗਾ । ਖਾਣ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਇਆ । ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ । ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਬਰਫ ਨਾਲ ਜਮੇ ਬੁਲ੍ਹ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨ‍ਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।

ਅੱਗ ਜਲਾਕੇ ਬਰਫ ਪਿਘਲਾਣ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਸੀ ਆਈ । ਹੱਸਦੇ ਹੱਸਦੇ ਹੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਗਿਆ । ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਸੁੰਨ ਸਨ ਜਾਂ ਗਰਮ , ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਕੋਸਿਨ ਨਾਲ ਢਕ ਲਿਆ , ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ ਹਨ ।

ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਦਸ‍ਤਾਨਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਉਸਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ – ਥੋੜ੍ਹਾ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲਗਾ ਸੀ । ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਉਹ ਖੜੇ – ਖੜੇ ਕਦਮਤਾਲ ਕਰਨ ਲਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਦਰਦ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ । ‘‘ਵੱਡੀ ਭਿਆਨਕ ਠੰਡ ਹੈ , ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ । ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਆਦਮੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਠੰਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਜੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਲਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਠੰਡ ਭਿਆਨਕ ਹੈ । ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਕਦਮਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰਮੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਵੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਲਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਕੁੱਝ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਲਈ ਮਾਚਿਸ ਕੱਢੀ । ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ ਲਕੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ , ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਛਲੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਰੁੜ੍ਹਕੇ ਆਈਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ । ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਲਕੜੀਆਂ ਜਲਾਕੇ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਅੱਗ ਮਘਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀਆਂ ਨੇ ਅੱ‍ਛੀ ਤਕੜੀ ਅੱਗ ਫੜ ਲਈ । ਸੇਕ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ , ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਲੰਚ ਖਾਧਾ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ , ਉਸਨੇ ਠੰਡ ਨੂੰ ਮਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਅੱਗ ਨਾਲ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਕੋਲ , ਲੇਕਿਨ ਜਲਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ ।

ਲੰਚ ਖਾਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ , ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਾਈਪ ਕੱਢਿਆ । ਉਸਨੂੰ ਤਮਾਖੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਾਈਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਲਗਾ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਉਂਗਲ ਵਾਲੇ ਦਸ‍ਤਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਿਆ , ਆਪਣੇ ਕਨਟੋਪੇ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਢਕਿਆ ਅਤੇ ਦੋਰਾਹੇ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ । ਕੁੱਤਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਇਸ ਲਈ ਕਿਕਿਆ ਕਰ ਵਾਪਸ ਚਲਣ ਦੀ ਜਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਇਦ ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਵਲੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਵਾਸ‍ਤਵਿਕ ਸੀਤ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਸੁੰਨ ਤੋਂ , ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸੀਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇਪਣ ਬਾਰੇ ਨਾਵਾਕਿਫ਼ ਸਨ , ਕਿੰਤੂ ਕੁੱਤਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵਮੂਲਿਕ ਗਿਆਨ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਹ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਰਕ‍ਤ ਜਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ‍ਨਿਉਤਾ ਦੇਣਾ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਦੁਬਕ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਦਾ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਦਲ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਠੰਡ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ । ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲਿਕ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ । ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਸਿਰਫ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਕੋਰੜੇ ਦੀ ਥਪਥਪਾਹਟ ਹੀ ਜਾਣੀ ਸੀ । ਕੋਰੜੇ ਦੀ ਸਪਾਕ – ਸਪਾਕ . . . ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਉਹ ਕਾਏਂ . . . ਕਾਏਂ . . . ਕਰ ਉੱਠਦਾ ਸੀ । ਅਜਿਹੇ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੀਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਆਦਮੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੀਟੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਕੋਰੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਸਪਾਕ . . . ਸਪਾਕ . . ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ , ਪਰਿਣਾਮਸ‍ਰੂਪ ਕੁੱਤਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਲਗਾ ।

ਆਦਮੀ ਨੇ ਤਮਾਖੂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਾੜੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਛੱਡੇ ਸਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ , ਭੌਂਹਾਂ ਅਤੇ ਬਰੌਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਰਫੀਲੀ ਚਾਦਰ ਤਾਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਹੇਂਡਰਸਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ , ਕਰੀਬ ਅੱਧ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਝਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ । ਅਤੇ ਫਿਰ . . . । ਉੱਥੇ , ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਜਿੱਥੇ ਠੋਸ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਵਿੱਖ ਰਹੀ ਸੀ , ਆਦਮੀ ਦਾ ਪੈਰ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਪਿਆ । ਟੋਆ ਗਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਫਿਰ ਵੀ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਭਿੱਜ ਗਿਆ । ਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ ।

 

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਨਰਾਜ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ‍ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ । ਉਸਨੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੈਂਪ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸ‍ਰੂਪ ਉਹ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਪਾਵੇਗਾ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਲਾਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਂਟ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ । ਇਸ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤਿ ਆਵਸ਼‍ਕ ਸੀ , ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ । ਉਹ ਕੰਢੇ ਦੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਬਰਫ ਪਾਰ ਕਰ ਜੰਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ । ਛੋਟੇ – ਛੋਟੇ ਸੰਕੂਕਾਰ ਝਾੜਾਂ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਬੂਤਰਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਲਿਆ , ਤਾਂਕਿ ਬਰਫ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪਏ , ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਛੋਟੀਆਂ – ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ , ਫਿਰ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿਲ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਨਾਲ ਜਲਾਇਆ । ਬਰਚ ( ਜੋ ਕਾਗਜ ਤੋਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਫੜਦਾ ਹੈ ) ਨੂੰ ਲਕੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ – ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ।

ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਕਿਉਂ ਕਿ ਅੱਗ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਦੇਹ ਉਸਨੂੰ ਸੀ । ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋ ਜਿਵੇਂ – ਜਿਵੇਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀ , ਉਵੇਂ ਉਵੇਂ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ । ਉਹ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪੈਰ ਗਿੱਲੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਪੰਝੱਤਰ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਅੱਗ ਨਾ ਜਲ ਪਾਏ ਅਤੇ ਪੈਰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਧਾ ਮੀਲ ਭੱਜ ਕੇ ਆਦਮੀ ਰਕ‍ਤ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਕੇ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਗਿੱਲੇ ਅਤੇ ਬਰਫ ਜਮਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਪੰਝੱਤਰ ਡਿਗਰੀ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੌੜਨ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤ ਸਕਦੀ । ਭਲੇ ਹੀ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਭੱਜਿਆ ਜਾਵੇ , ਗਿੱਲੇ ਪੈਰ ਬਜਾਏ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਬਰਫ ਨਾਲ ਜੰਮ ਜਾਣਗੇ ।

ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਬੁਢੇ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਰੱਖਿਆ ਸੀ । ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਦਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਆ ਰਹੀ ਸੀ । ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੇ ਉਸ ਬੁਢੇ ਨੂੰ ਧੰਨ‍ਵਾਦ ਦਿੱਤਾ । ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਉਤਾਰਣੇ ਪਏ ਸਨ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤਤ‍ਕਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ । ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਚਾਰ ਮੀਲ ਚਲਣ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਫੇਫੜਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਰਕ‍ਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕਦਾ , ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ । ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰਕ‍ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਰਕ‍ਤ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਸੀ , ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸੀਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਸ‍ਪੀਡ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੱਦ ਤੱਕ ਫੇਫੜਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਨੁਕੁਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਰਕ‍ਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਉਪਰੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੁੰਗੜਨ ਲਗਾ ਸੀ । ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਇਸਨੂੰ ਅੱ‍ਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਸਦੇ ਗਿੱਲੇ ਪੈਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ । ਫਿਰ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਜੰਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੰਮ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਪੂਰੀ ਤ‍ਵਚਾ ਵੀ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਰਕ‍ਤ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।

 

ਕਿੰਤੂ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ । ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ , ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹ ਬਰਫ ਨਾਲ ਜਮਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਏਨੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਤੇਜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸਨ । ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੀ ਲਕੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅਗਲੇ ਹੀ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾਈ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਤੱਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਗਿੱਲਾ ਪੇਟ ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ ਜੁੱਤੇ ਉਤਾਰ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁਕਣਗੇ , ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੇਕੇਗਾ । ਉਹ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਉਸ ਬੁਢੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਚੇਤੇ ਆ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚ ਸੋਚਕੇ ਮੁਸ‍ਕੁਰਾਣ ਲਗਾ । ਉਸ ਖ਼ਰਾਂਟ ਬੁਢੇ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕ‍ਲੂਣ,ਸੁੰਦਰਤਾ ਡਾਇਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਪਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੀ । ਇਕੱਲਾ ਸੀ । ਦੁਰਘਟਨਾਗਰਸ‍ਤ ਵੀ ਹੋਇਆ ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਬੁਢੇ ਖੂਸਟ ਬੁਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ – ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ । ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਟਿਕਾਣੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ ਬਸ , ਫਿਰ ਸਭ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਹੈ , ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੰਨੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਣਗੀਆਂ । ਉਹ ਬੇਜਾਨ ਸਨ । ਬਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਂਗਲੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਸਨ । ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੇ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ । ਉਸਦੇ ਪੋਟਿਆਂ ਅਤੇ  ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਨਸਾਂ ਬਹੁਤ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ।

 

ਫਿਲਹਾਲ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ‍ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸਾਹਮਣੇ ਅੱ‍ਛੀ ਖਾਸੀ ਬਲਦੀਆਂ ਅੱਗ ਸੀ , ਚਟਕਦੀ , ਲਪਕਦੀ ਲੋ ਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਸ਼‍ਵਸ‍ਤ ਕਰਦੀ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ੀਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ । ਫ਼ੀਤੇ ਬਰਫ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਸਨ । ਮੋਟੇ ਜਰਮਨ ਮੌਜੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮ‍ਯਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ । ਜੁੱਤੇ ਦੇ ਫ਼ੀਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਢ ਅਗ‍ਨੀ ਦਾਹ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ । ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਚਾਕੂ ਕੱਢਿਆ ।

ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੀਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ , ਉਹ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ । ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਗਲ‍ਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬੁਧੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ । ਉਸਨੂੰ ਸੰਕੂਕਾਰ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਜਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ । ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਲਾਉਣੀ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਤੋੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਸੀ ਇਹੀ ਸੋਚਕੇ ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੱਗ ਬਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਠੀਕ ਉਸ ਸ‍ਥਾਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਰਫ ਲੱਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਨ । ਹਫ‍ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ ਸੀ । ਹਰ ਟਾਹਣੀ ਬਰਫ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਡੱਕੇ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਝਾੜ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਹਿਲਾਇਆ ਸੀ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ । ਲੇਕਿਨ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਜੋ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਜਨ‍ਮ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ । ਉੱਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਨੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬਰਫ ਹੇਠਾਂ ਡੇਗ ਦਿੱਤੀ । ਬਰਫ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਟਾਹਣੀਉਂ ਟਾਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਪੂਰੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਰਫ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਜ‍ਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ । ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ । ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਸੀ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਖਿੰਡਰੀ ਬਰਫ ਪਈ ਸੀ ।

 

ਆਦਮੀ ਇਸ ਠੋਕਰ ਨਾਲ ਹੜਬੜਾ ਗਿਆ , ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ । ਕੁੱਝ ਪਲ ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਉਸ ਸ‍ਥਾਨ ਨੂੰ ਘੂਰਦਾ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਸੀ । ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ । ਸ਼ਾਇਦ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦਾ ਉਹ ਖੂਸਟ ਬੁੱਢਾ ਖੂਸਟ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਸੀ । ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ , ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ । ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸ‍ਥਾਨ ਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ । ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਉਸਨੇ ਹੀ ਫਿਰ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ । ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼‍ਚਿਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਚਣਗੀਆਂ । ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ । ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅੱਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਾਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਲਗਣਾ ਤਾਂ ਤੈਅ ਹੀ ਸੀ ।

 ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਨ ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਹੇ ਸਨ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਚਣ – ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਉਹ ਬੈਠਾ ਨਹੀਂ , ਬਲ‍ਕਿ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਸੰਕੂਕਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖੁੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਧੋਖੇਬਾਜ ਰੁੱਖ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਨਾ ਸਕੇ । ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮਕੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਇਕਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਆਕੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਖਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ ਬਸ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਕਰ ਇਕੱਠੇ ਅਵਸ਼‍ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਘਾਹ ਅਤੇ ਸੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਉਠ ਕਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ , ਲੇਕਿਨ ਫਿਲਹਾਲ ਉਹ ਇਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਉਹ ਦੂਰੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅੱਗ ਜਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਬਾਲਣ ਲਈ

 ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ । ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠਾ ਆਸ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਉਹੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਇੰਤਜਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਗ ਜਲਣ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਦੇਰ ਸੀ ।

ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹੱਥ ਪਾਇਆ । ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਛਿਲ ਉੱਥੇ ਹੈ । ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਖਰਖਰਾਹਟ ਨੂੰ ਸੁਣ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿੰਤੂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਪਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਸੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ । ਸੰਦੇਹ ਭਰੇ ਡਰ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂ‍ਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਲਗਾ । ਇਹ ਉਸਨੇ ਬੈਠੇ – ਬੈਠੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੜੇ ਹੋਕੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਾ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਰਗੀ ਪੂਛ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਢਕੀ ਬੈਠਾ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਤੇਜ ਕੰਨ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇੱਕਟਕ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜਤਿਆਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬੈਠਾ ਸੀ ।

ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ । ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹਲਕਾ ਦਰਦ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸਹਿ ਹੋ ਉੱਠਿਆ , ਲੇਕਿਨ ਦਰਦ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸੰਤੂਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਦਸ‍ਤਾਨਾ ਉਤਾਰ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿਲ ਕੱਢੀ । ਨੰਗੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ , ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਚਿਸ ਕੱਢੀ , ਲੇਕਿਨ ਭਿਆਨਕ ਸੀਤ ਨੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਜਤਾਕਤ ਸਮਾਪ‍ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ । ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ । ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬਰਫ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ , ਫੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ । ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਸੁਚੇਤ ਸੀ । ਸੁੰਨ‍ ਹੁੰਦੇ ਪੈਰ , ਨੱਕ ਅਤੇ ਗੱਲ੍ਹ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚਕੇ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਮਾਚਿਸ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ । ਸ‍ਪਰਸ਼ ਦੇ ਸ‍ਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ । ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਕੋਲ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਰਥਾਤ‌ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਕਮਜੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉਸਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਉਸਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਨਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਪਹਿਨੇ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੀਲੀਆਂ ਬਰਫ ਸਹਿਤ ਉਠਿਆ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਈਆਂ । ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਸ‍ਤਾਨੇ ਪਹਿਨੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਲਾਈ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ । ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ , ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ ਸਰਕੀ , ਲੇਕਿਨ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ । ਤੱਦ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਇੱ‍ਛਾ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਲਗਾਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਹੀ ਲਿਆ । ਉਸਨੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਂਠ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹੋਂਠ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜਕੇ ਤੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਬੜੀ ਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਉਹ ਇੱਕ ਤੀਲੀ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ । ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਅੱ‍ਛੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਤੀਲੀ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉਪਾਅ ਸੁੱਝਿਆ । ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਲਗਾਤਾਰ ਉਹ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ , ਤੱਦ ਕਿਤੇ ਜਾਕੇ ਉਹ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਬਾਲ ਪਾਇਆ । ਤੀਲੀ ਦੇ ਬਲਦੇ ਹੀ , ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੜੇ – ਫੜੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੂੰ ਜਲਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਤੀਲੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਗੰਧਕ ਉਸਦੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਸਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ , ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਵਲੋਂ ਖੰਘਣ ਲਗਾ । ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਜਲੀ ਤੀਲੀ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੁਝ ਗਈ ।

ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦਾ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਬੁੱਢਾ ਠੀਕ ਸੀ , ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੇ ਪਲ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਹਯਾਤਰੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹਿਤਕਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਸੁੰਨ ਪਏ ਸਨ । ਇਹ ਵੇਖ ਉਸਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੋਨੋਂ ਦਸਤਾਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਤਾਰੇ । ਹਥੇਲੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਪਈ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਸ‍ਟਰਿਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ । ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਜੇ ਹਿਮਾਘਾਤ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ ਸਨ , ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਸ‍ਟਰਿਪ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ । ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਤੀਲੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ‍ਟਰਿਪ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਘਿਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਉਹ ਜਲ ਉਠੀਆਂ । ਸੱਤਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤਰ ਗੰਧਕ ਭਰੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਇੱਕੋ ਵਕਤ । ਲੋਅ ਨੂੰ ਬੁਝਾਣ ਜੋਗੀ ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ । ਬਲਦੀ ਗੰਧਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਲਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੱਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਦੀ ਸਨਸਨੀ ਪਰਤਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ । ਉਸਦਾ ਮਾਸ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਹ ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਆਪਣੀ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜਾਨ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਦ ਅਸਹਿ ਹੋਣ ਲਗਾ । ਦਰਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਲਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜੇ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਛਿੱਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜਲਦਾ ਹੱਥ ਸੀ , ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਸੀ ।

ਜਦੋਂ ਦਰਦ ਉਸਦੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੁੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ । ਬਲਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਸਿਸਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਿਰੀਆਂ , ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਰਚ ਦੀ ਛਿੱਲ ਨੇ ਅੱਗ ਫੜ ਲਈ ਸੀ । ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਚੁਣ – ਚੁਣ ਕੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸ‍ਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸ‍ਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰੀ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕਾਈ ਲੱਗੀ ਲੱਕੜੀ ਵੀ ਚਿਪਕੀ ਸੀ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਕੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅਨਾੜੀਪਣ ਮਿਲੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ । ਉਹ ਜੀਵਨ ਜ‍ਯੋਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਝਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਪਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰਕ‍ਤ ਪਰਵਾਹ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲਗਾ ਸੀ । ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਛੋਟੀ – ਜਿਹੀ ਧੂਣੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਹਰੀ ਕਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥੱਬਾ ਡਿਗਿਆ । ਉਸਨੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਲਗਦੀ ਵਾਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੇ ਕੰਬਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਧੱਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ , ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਦਾ ਕੇਂ‍ਦਰ ਬਿਖਰ ਗਿਆ । ਬਲਦਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਬਲਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਬਿਖਰ ਗਈਆਂ । ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜੀਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਲੇਕਿਨ ਕੰਬਦੀ ਦੇਹ ਨੇ ਬਿਖਰੀਆਂ ਬਲਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਖਰਾ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਬੁੱਝਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਅ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਝ ਗਈਆਂ । ਅਗ‍ਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਤਿਣਕੇ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ । ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕੁੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਜੋ ਬਿਖਰੀ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਲ ਪਿੱਠ ਚੁੱਕੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਠਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਉਹ ਉ‍ਮੀਦ ਲਗਾਏ ਬੈਠਾ ਸੀ ।

ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨਾਰਮਲ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ । ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਬਰਫੀਲੇ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆਈ , ਜਿਨ੍ਹੇ ਇੱਕ ਮਿਰਗ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਉਸਦੀ ਖੱਲ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਏ ਸਨ । ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਉਸਦੀ ਗਰਮ ਮੋਈ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਰਕ‍ਤ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੱਥ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਉਸਨੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਅਵਾਜ ਦਿੱਤੀ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਅਵਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਡਰ ਵਿਆਪ‍ਤ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਤਾ ਡਰ ਕੇ ਸਹਮ ਗਿਆ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਵਾਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਸੀ । ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੁੱਝ ਗੜਬੜ ਹੈ , ਉਸਦੀ ਸੰਦੇਹ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲਗਾ । ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੇ ਜਿਹਨ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰ‍ਦੇਹ ਨੂੰ ਜਨ‍ਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ । ਉਸਨੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਅਵਾਜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਨਾਂ ਕੰਨ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ ਕਰ ਲਏ । ਉਸਦਾ ਹਿਲਣਾ – ਡੁਲਣਾ , ਅਗਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ – ਵਾਰੀ ਚੁੱਕਣਾ ਗਿਰਾਉਣਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗਾ । ਕਿੰਤੂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਆਦਮੀ ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਵੱਲ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਆਦਮੀ ਦੀ ਇਸ ਵਚਿੱਤਰ ਚਾਲ ਤੋਂ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ । ਉਹ ਆਦਮੀ ਕੋਲੋਂ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਖਿਸਕਣ ਲਗਾ ।

ਆਦਮੀ ਨੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦਸਤਾਨੇ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਖੜੇ ਹੋ ਉਸਨੇ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ , ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰਜੀਵਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਆਦਮੀ ਦੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਸੰ‍ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਹੰਟਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸਪਾਕ . . . ਸਪਾਕ . . . ਦੀ ਅਵਾਜ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼‍ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ । ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੀ ਜਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ , ਆਦਮੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੇ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ । ਡਿੱਗਦੇ – ਡਿੱਗਦੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹਨ । ਉਸਦੇ ਦੋਨੋਂ ਹੱਥ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਹਨ । ਇੱਕ ਪਲ ਨੂੰ ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਰਫ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ । ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਮੋਏ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ । ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੀ ਜਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੱਜੇ , ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲਿਆ । ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਏਂ . . . ਕਾਏਂ . . . ਕਰ ਛੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

 

ਫਿਲਹਾਲ ਉਹ ਇਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਹੇ । ਉਹਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ । ਮਾਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਕ‍ਤਹੀਨ , ਬੇਜਾਨ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਚਾਕੂ ਫੜ ਸਕਦਾ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬੈਂਟ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਹੀ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਗਲਾ ਹੀ ਘੋਟ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ । ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹਟਦੇ ਹੀ ਕੁੱਤਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਕੁੱਦਕੇ ਦੁਮ ਦਬਾਕੇ ਕਾਏਂ . . . ਕਾਏਂ . . . ਕਰਦਾ ਭੱਜਿਆ । ਚਾਲ੍ਹੀ ਫੁੱਟ ਦੂਰ ਜਾਕੇ ਉਸਨੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਚਰਜ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ । ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ ਸਨ ।

ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਿਆ । ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦੇ ਪਾਇਆ । ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ , ਨਾਲ ਹੀ ਦਸਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਲਗਾ । ਉਹ ਪੰਜ ਕੁ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੱਦ – ਤੱਕ ਇਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ , ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੇ ਰਕ‍ਤ ਪਰਵਾਹ ਵਧਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ । ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਦਾ ਜਰਾ – ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਆਭਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਉਸਨੂੰ ਲਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰ ਲਟਕਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ , ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ।

ਇੱਕ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਉਸਦੇ ਅੰ‍ਦਰ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਗਿਆ । ਇਹ ਡਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਸੀਤ ਨਾਲ ਜਮਣ ਦਾ ਨਹੀਂ , ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਗੁਆਚਣ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਬਲਕਿ‌ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਦਾ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬਚਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਆਤੰਕਿਤ ਹੋ ਉਹ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਧੁੰਧਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ । ਉਸਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ – ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ । ਆਦਮੀ ਆਤੰਕਿਤ ਹੋ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪੂਰਵ ਉਹ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਭੈਭੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਡਰ ਕੁੱਝ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵਿੱਖਣ ਲਗਾ – ਬਰਫੀਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਤਟ , ਵਿੱਚ – ਵਿੱਚ ਪਏ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਡੂੰਡੇ , ਪੱਤਰਹੀਣ ਏਸ‍ਪਨ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ । ਦੌੜਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਤਿਆ । ਹੁਣ ਉਹ ਕੰਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਲਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਭੱਜਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਬਰਫੀਲੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਬਰਫ ਪਿਘਲ ਕੇ ਵਗ ਜਾਵੇ , ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੱਜ ਕੇ ਉਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕੈਂਪ ਵੀ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹ ਦੇਵੇਗਾ , ਲੇਕਿਨ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਣਗੇ । ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ , ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇਗਾ । ਕੈਂਪ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਜਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਥਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ । ਇਸ ਦੂਜੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਫਿਲਹਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ । ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧਕੇਲ ਕੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ।

ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭੱਜਦੇ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਆਚਰਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਅਖੀਰ ਇਹ ਉਹੀ ਪੈਰ ਸਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹੇ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ । ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵਗਦੇ ਪਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਾਰੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ , ਭੱਜ ਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਉਸਦੇ ਸਿੱਧਾਂ‍ਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਓਨੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਡਗਮਗਾਇਆ , ਲੜਖੜਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤ ਡਿੱਗ ਗਿਆ । ਉਸਨੇ ਜਦੋਂ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਤੋਂ ਉਠ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬੈਠਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼‍ਚਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਬਜਾਏ ਦੌੜਨ ਦੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੱਲੇਗਾ , ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ । ਬੈਠੇ – ਬੈਠੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਸਾਹ ਬਰਾਬਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਰੋਤਾਜਾ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਇਆ । ਹੁਣ ਉਹ ਕੰਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੀਨੇ ਅਤੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਪਰਜਪ‍ਤ ਗਰਮੀ ਵੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਛੂਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮੇ ਅਤੇ ਬੇਜਾਨ ਸਨ । ਦੌੜਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਕ‍ਤ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਕਿਆਹਣ ਘੱਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ । ਉਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ – ਕਿਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗਲਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਉਹ ਆਤੰਕਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਹ ਵੇਖ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ । ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ , ਤੱਦ – ਤੱਕ ਜਦੋਂ – ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਬਰਫ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਦੇਹ ਦੀ ਕਲ‍ਪਨਾ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਬਕਵਾਸ ਹੈ ! ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਭਰੀ ਬਕਵਾਸ । ਇਸ ਪਗਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਦਹਵਾਸੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਦੌੜਨ ਲਗਾ । ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰੁਕਿਆ , ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਉਹੀ ਬਰਫੀਲੀ ਦੇਹ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ । ਉਹ ਫਿਰ ਦੌੜਨ ਲਗਾ ।

ਉਸਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਭੱਜ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ – ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਡਿਗਿਆ ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਤ‍ਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ । ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼‍ਚਿੰਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੇਖ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਬਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਤੱਦ ਤੱਕ ਬਕਦਾ ਰਿਹਾ , ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਬਰਫ ਨਾਲ ਸਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਨੋਂ ਕੰਨ ਫੈਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ । ਇਸ ਵਾਰ ਆਦਮੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਕੰਬਣਾ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ । ਬਰਫ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਸੀਤ ਆਪਣੇ ਹਿਮ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ । ਹਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਡਗਮਗਾ ਕਰ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਦੌੜਨ ਲਗਾ । ਬਮੁਸ਼‍ਕਿਲ ਉਹ ਸੌ ਫੁੱਟ ਹੀ ਦੌੜ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਲੜਖੜਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਪਰਨੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ । ਇਹ ਉਸਦੀ ਅੰਤਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਸਾਹ ਬਰਾਬਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਗਰਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੌਰਵ ਪੂਰਵ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਹਜਤਾ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸ‍ਵੀਕਾਰਿਆ । ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਸਿਰ ਕਟੀ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅ‍ਰਥ ਭੱਜ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਦੀ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੱਜਣ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਲੱਗੀ । ਬਹਰਹਾਲ ਸੱਚ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਬਰਫ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਿਸ਼‍ਚਿਤ ਹੈ । ਸੋ ਇਸ ਹਿਮਾਨੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸ‍ਵੀਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀਭਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਝੋਂਕਾ ਆਇਆ । ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਦਿ‌ਵਚਾਰ ਲਗਾ । ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਏਨਸ‍ਥੇਸ਼ਿਆ ( ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦਾ ਇੰਜੇਕ‍ਸ਼ਨ ) ਲੈਣਾ ਸੀ । ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਜਾਣਾ ਓਨਾ ਕਸ਼‍ਟਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਭੈੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਰਸਤੇ ਹਨ ਮੌਤ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੇ ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਢੂੰਢਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ , ਜੋ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਰਥੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ । ਚਲਦੇ – ਚਲਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋੜ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੋੜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਪਏ ਵੇਖਿਆ । ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ । ‘ਠੰਡ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ,’ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਲ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਵਾਸ‍ਤਵਿਕ ਠੰਡ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉੱਥੋਂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਖ਼ਰਾਂਟ ਬੁਢੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ । ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸ‍ਪਸ਼‍ਟ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਬੁੱਢਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਾਈਪ ਪੀਂਦਾ , ਗਰਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਫਰਮਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

‘‘ਤੂੰ ਬਿਲ‍ਕੁਲ ਠੀਕ ਸੀ , ਬੁਢੇ , ਤੂੰ ਦਰਅਸਲ ਠੀਕ ਸੀ , ਉਸਨੇ ਫੁਸਫੁਸਾਕਰ ਸਲ‍ਫਰ ਕ੍ਰੀਕ ਦੇ ਬੁਢੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ।

ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦਾ ਝੋਂਕਾ ਆਇਆ , ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਤੋਖਜਨਕ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਨੀਂਦ ਸੀ । ਕੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ । ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਬਚਿਆ ਖੁਚਿਆ ਬਾਕੀ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ । ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਦੀ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ । ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ , ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਫ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ , ਜੋ ਅੱਗ ਜਲਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ । ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਗਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗੀ , ਤੱਦ ਅੱਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਕੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ- ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁੱਰਾਉਣ ਲਗਾ । ਆਦਮੀ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟੇਗਾ ਇਸ ਉ‍ਮੀਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੇ , ਲੇਕਿਨ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਂਨਤ ਰਿਹਾ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਭੌਂਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜਿਆ ਅਤੇ ਤੱਦ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਆਈ । ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਉਹ ਉਲ‍ਟੇ ਪੈਰੀਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤਿਆ । ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੇ ਠੰਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਜੋਰ – ਜੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਚਲਣ ਲਗਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ।

                  ======================================================

Advertisements

ਤਿੰਨ ਦਰਵੇਸ਼ ( ਕਹਾਣੀ ) –ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ

September 29, 2012

(ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਥ੍ਰੀ ਹਰਮਿਟਸ,Three Hermits’ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ )

” ਅਤੇ ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਮਤ ਦੁਹਰਾਇਆ ਕਰੋ , ਹੋਰਨਾਂ ਪੰਥਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇਗੀ । ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਮਤ ਬਣ ਜਾਣਾ । ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਰਬ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ , ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ।” ਮੈਥਿਊ , ਛੇ – 7 , 8 ।
ਵੋਲਗਾ ਦੇ ਇਲਾਕ਼ੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਕਥਾ ।

ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਅਰਖਾਂਗੇਲਸਕ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਲੋਵੇਸਤੀਕ ਮਠ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਸੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ । ਸਫ਼ਰ ਆਸਾਨ ਸੀ , ਹਵਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ , ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ । ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਲਿਟੇ ਰਹਿੰਦੇ , ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਜਾਂ ਗਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਪਸ਼ੱਪ ਲਗਾਉਂਦੇ । ਪਾਦਰੀ ਵੀ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਏਧਰ ਉੱਧਰ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਲਗਾ , ਤੱਦ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਬਾਦਬਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਜੋ ਇੱਕ ਮਛੇਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਗ਼ੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ , ਮਛੇਰਾ ਸਮੰਦਰ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਰੁਕ ਕੇ ਉਸ ਸੇਧ ਵੇਖਿਆ ਜਿਧਰ ਮਛੇਰਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਲਸ਼ਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਿਵਾ ਕੁੱਝ ਵਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ । ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਨ ਲਈ ਪਾਦਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋ ਗਿਆ , ਲੇਕਿਨ ਮਛੇਰੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਟੋਪੀ ਉਤਾਰੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ । ਬਾਕ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਉਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਏ ।
“ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਆਇਆ ਦੋਸਤੋ,” ਪਾਦਰੀ ਬੋਲਿਆ , “ ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਆਇਆ ਹਾਂ ।”
“ਮਛੇਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ।” ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਜ਼ ਇੱਕ ਸੁਦਾਗਰ ਬੋਲਿਆ ।
“ਕਿਹੜੇ ਦਰਵੇਸ਼ ?” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਇੱਕ ਡਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ । “ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸੋ ਯਾਰ , ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸੋ ।”
“ ਉਹ ਟਾਪੂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ,” ਬੰਦੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੱਜੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ , “ ਉਹ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਰੁਹਾਨੀ ਨਜਾਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ।”
“ ਕਿੱਧਰ ਹੈ ਟਾਪੂ , ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ?” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ।
“ਉੱਧਰ , ਥੋੜ੍ਹੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ , ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਦੀ ਸੇਧ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੱਦਲ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਰਾ ਖੱਬੇ , ਮਧਮ ਜਿਹੀ ਪੱਟੀ ਹੈ । ਉਹੀ ਟਾਪੂ ਹੈ ।”
ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਗ਼ੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਚਮਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ।
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ , ਲੇਕਿਨ । ਕੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ?” ਪਾਦਰੀ ਬੋਲਿਆ ।
“ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਹਨ ,” ਮਛੇਰੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ , “ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਸੁਣ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਪਾਇਆ ਹਾਂ ।”
ਫਿਰ ਮਛੇਰੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮਛਲੀਆਂ ਫੜਦੇ ਫੜਦੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਕ਼ਤ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ । ਸਵੇਰ ਦੇ ਵਕ਼ਤ ਜਦੋਂ ਉਹ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਮਾਰਿਆ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਹਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਝੁੱਗੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ । ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ ਵੀ ਆ ਗਏ , ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਮਾਨ ਸੁਕਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ।
“ ਅੱਛਾ . . . ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹਨ ?” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।
“ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਦ ਦਾ ਹੈ , ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਬਹੁਤ ਬਜੁਰਗ ਹੈ , ਅਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ; ਲੱਗਪਗ ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਮੇਰੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ । ਇੰਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੈ ! ਕਿ ਉਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਵੀ ਹੁਣ ਹਰੀ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਵਕਤ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਰਸ਼ੋਂ ਉਤਰੇ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨ ਹੈ । ਦੂਜਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਲੰਮਾ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢਾ ਹੈ । ਫੱਟਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਝੱਗਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ । ਉਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਰਦ ਮਾਇਲ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਮੀ ਹੈ । ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ , ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਖਿਡੌਣੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ । ਉਹ ਵੀ , ਹਲੀਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ ਹੈ । ਤੀਸਰੇ ਵਾਲਾ ਲੰਮਾ ਹੈ , ਦਾੜ੍ਹੀ ਉਸਦੀ ਬਰਫ ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੈ , ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭਵਾਂ ਵਾਲਾ ; ਉਸ ਨੇ ਬਸ ਕਮਰ ਦੇ ਗਰਦ ਇੱਕ ਲੁੰਗੀ ਜਿਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ।”
“ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ?” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।
“ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹਾਂ , ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗੱਲ ਕੀਤੀ । ਕੋਈ ਇੱਕ ਬਸ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ । ਮੈਂ ਲੰਬੇ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ? ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਘੂਰ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬੜਬੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ । ਲੇਕਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਢੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ , ਤਾਂ ਲੰਬੇ ਵਾਲਾ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਬਾਬੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ , “ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰੋ ।”
ਮਛੇਰੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ਕੰਢੇ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ।
“ ਔਹ ਵੇਖੋ , ਹੁਣ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ , ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਵੇਖਣਾ ਪਸੰਦ ਫ਼ਰਮਾਉਣ ਤਾਂ ,” ਸੁਦਾਗਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ ।
ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ , ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਆਹ ਪੱਟੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ । ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਉਸ ਪੱਟੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੋਲੋਂ ਹੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ:
“ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਟਾਪੂ ਹੈ ?”
“ਔਹ ਵਾਲਾ , ਮਲਾਹ ਬੋਲਿਆ , ਬੇਨਾਮ ਹੈ । ਇਸ ਵਰਗੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ।“
“ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਰੂਹ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ?
“ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਰਕਾਰ , ਸੱਚ ਝੂਠ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ । ਮਛੇਰੇ ਦਾਹਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ ਹਨ , ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਉਹ ਅਕਸਰ ਵੱਡੀ ਗੱਪ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ।”
“ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੈ ਕਿ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ।” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ , “ ਲੇਕਿਨ ਕਿਵੇਂ ?”
“ਜਹਾਜ਼ ਟਾਪੂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ , ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੋਟੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤੁਸੀ ਕਪਤਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ ।”
ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ੌਰਨ ਆ ਗਿਆ ।
“ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ , ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ , ਮੈਨੂੰ ਤੱਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ?”
ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਜਾਨ ਛਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ।
“ ਹਾਂ ਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ , ਉਹ ਬੋਲਿਆ ਲੇਕਿਨ ਵਕ਼ਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਇਆ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਮਾਫ ਬੁਢੇ ਇਸ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਕਲੀਫ ਕਰੋ । ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਾਗਲ ਬੁਢੇ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ , ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਬੋਲਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ , ਇੰਜ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮਛਲੀਆਂ ।”
“ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ,” ਪਾਦਰੀ ਬੋਲਿਆ । “ਤੁਹਾਡੇ ਵਕ਼ਤ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਮੈਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਅਦਾ ਕਰਾਂਗਾ । ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਵਾ ਦੋ ।”
“ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਚਲਿਆ ਤਾਂ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ ਚੱਪੂ ਅਤੇ ਪਤਵਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ , ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਟਾਪੂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਚੱਲ ਨਿਕਲੀ ।”
ਪਾਦਰੀ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ , ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ । ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਏ ਪਥਰ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ , ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਝੁੱਗੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ । ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਗਏ । ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਦਰੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ।
ਗੱਲ ਤਾਂ ਸੱਚ ਲੱਗਦੀ ਹੈ , ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਖੜੇ ਹਨ ਤੱਟ ਉੱਤੇ । ਉਹ , ਉਸ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੱਜੇ ।
ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਫੜੀ , ਸਿੱਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ : ਇੱਕ ਲੰਮਾ , ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨਾ , ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਕੁਬੜਾ ਜਿਹਾ , ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜੀਂ ਖੜੇ ।
ਕਪਤਾਨ ਪਾਦਰੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਮੁੜਿਆ ।
“ਸਰਕਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ , ਤੁਸੀ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਗੁਜਾਰਿਸ਼ ਹੈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ਰੀਫ ਲੈ ਜਾਓ ਤੱਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਲੰਗਰ ਪਾ ਕੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।”
ਰੱਸਾ ਸੁੱਟਿਆ ਲੰਗਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ , ਬਾਦਬਾਨ ਫੜਫੜਾਏ । ਇੱਕ ਝੱਟਕਾ ਲਗਾ , ਜਹਾਜ਼ ਹਿੱਲ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ , ਇੱਕ ਮਲਾਹ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਪਾਦਰੀ ਪੌੜੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ । ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਚੱਪੂ ਚਲਾ ਕੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟਾਪੂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਲੈ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ਼ਰੀਬ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ : ਇੱਕ ਲੁੰਗੀ ਪੋਸ਼ ਲੰਮਾ , ਇੱਕ ਮਧਰਾ ਜਿਸ ਨੇ ਚੀਥੜੇ ਜਿਹਾ ਕੋਟ ਪਹਿਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ , ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢਾ …ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਝੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ , ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ । ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੜੀਂ ਖੜੇ ।
ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ , ਅਤੇ ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਜਾਣ ਤੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ ।
ਬੁਢੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕਰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਝੁਕੇ , ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਆ ਦਿੱਤੀ , ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਝੁਕ ਗਏ । ਫਿਰ ਪਾਦਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋਇਆ ।
“ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਬੰਦਿਉ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ , ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਾ ਕੋਲੋਂ ਸਰਬੱਤ ਦੀ ਖੈਰ ਵੀ ਮੰਗਦੇ ਹੋ । ਮੈਂ ਵੀ ਮਸੀਹ ਦਾ ਅਦਨਾ ਖ਼ਾਦਿਮ ਹਾਂ , ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਰਿਆਇਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਕਰਨਾ ਮੇਰੀ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੈ । ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਾਲਿਉ ਮੇਰੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਹੈ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਵਾਂ।”
ਬੁਢੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਏ , ਲੇਕਿਨ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਰਹੇ ।

“ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ,” ਪਾਦਰੀ ਬੋਲਿਆ । “.. ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ , ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ?”
ਦੂਜੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ , ਅਤੇ. . . ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਬੇ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ । ਬਾਬਾ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ :
“ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਬੰਦੇ , ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਸ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਰ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।”
“ਲੇਕਿਨ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹੋ ?” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ।
“ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ,” ਦਰਵੇਸ਼ ਬੋਲਿਆ
“ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਹੋ , ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਿੰਨ , ਸਾਡੇ ਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰੋ ।”
ਜਦੋਂ ਬੁੱਢਾ ਇਹ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਤਿੰਨਾਂ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਨਜਰਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸੇਧ ਉਠਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੇ:
“ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਹੋ , ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਿੰਨ , ਸਾਡੇ ਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰੋ ।”
ਪਾਦਰੀ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ।
“ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਸ ਤਕੱਵੁਨ (Holy Trinity) ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਤੁਹਾਡਾ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਾਲਿਉ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ , ਲੇਕਿਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ।
“ਇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਇਬਾਦਤ … ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦੇਵਾਂਗਾ , ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਜਾਓ । ਜੋ ਤਰੀਕਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਸਗੋਂ ਖੁਦਾਵੰਦ ਨੇ ਮੁਕੱਦਸ ਸੰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।”
ਫਿਰ ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਕ ਕੀਤਾ । ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਪ ਖ਼ੁਦਾ , ਬੇਟੇ ਖ਼ੁਦਾ , ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਸ ਰੂਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ।
ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਰਵਾਉਣ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਇਆ । ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਿਖਾਇਆ …
“ਸਾਡਾ ਬਾਪ ”
ਪਹਿਲੇ ਬੁਢੇ ਨੇ ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੁਹਰਾਇਆ , “ਸਾਡਾ ਬਾਪ” ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਜਾ ਬੋਲਿਆ , “ਸਾਡਾ ਬਾਪ” ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਬੋਲਿਆ , “ਸਾਡਾ ਬਾਪ”
”ਜੋ ਉੱਪਰ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ ,” ਪਾਦਰੀ ਬੋਲਿਆ
ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਢੇ ਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ “ਜੋ ਉੱਪਰ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ,” ਲੇਕਿਨ ਦੂਜੇ ਵਾਲੇ ਕੋਲੋਂ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਖ਼ਲਤ – ਮਲਤ ਹੋ ਗਏ । ਉਸਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਬਾਲ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਸਨ , ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਠੀਕ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਢੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ , ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪੋਪਲੇ ਮੂੰਹ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਅੰਟ ਸ਼ੰਟ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ।
ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਦੁਹਰਾਏ , ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਬੁਢੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੱਗੇ । ਪਾਦਰੀ ਇੱਕ ਪਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੁਢੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਏ , ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਬੁਢੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ । ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਾਦਰੀ ਜਾਨ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ , ਇੱਕ ਇੱਕ ਲਫਜ ਨੂੰ ਵੀਹ ਵੀਹ , ਤੀਹ ਤੀਹ , ਸੌ ਸੌ ਮਰਤਬਾ ਤੱਕ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ , ਅਤੇ ਬੁਢੇ … ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ । ਉਹ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ , ਉਹ ਸਹੀ ਕਰਦਾ , ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ।
ਪਾਦਰੀ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ , ਯਦ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਆ ਜਬਾਨੀ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ , ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਜੋਗੇ ਹੋ ਗਏ ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਬਗੈਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦੁਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋ ਗਈ ।
ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਆ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜਬਾਨੀ ਸੁਣਾਈ । ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰਵਾਈ , ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਆ ਚੇਤੇ ਹੋ ਗਈ ।
ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛਿਉਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਤੱਦ ਪਾਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਉਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ । ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਮੰਗੀ , ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਏ । ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ , ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ , ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਤਰੀਕੇ ਉੱਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ।
ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ , ਉਹ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਦੁਆ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ । ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁੰਦੀ ਗਈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਂ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਗਈਆਂ , ਲੇਕਿਨ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝਹੁਲੇ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਖਾਈ
ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ , ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਉਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿੱਚ , ਬਹੁਤ ਸੱਜੇ , ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨਾ ਵਾਲਾ ਖੱਬੇ । ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਲੰਗਰ ਉਠਾ ਕੇ ਬਾਦਬਾਨ ਖੋਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ । ਹਵਾ ਨੇ ਬਾਦਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ , ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਟਾਪੂ ਤੋਂ
ਦੂਰ ਧੱਕੇ ਜਾਣ ਲਗਾ । ਪਾਦਰੀ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਆਇਆ ਸੀ । ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ , ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ , ਟਾਪੂ ਬਹਰਹਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਹ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ , ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਰਹਿ ਗਿਆ … ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ ਕਰਵਟਾਂ ਲੈਂਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ।
ਯਾਤਰੀ ਸੌਂ ਗਏ , ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ । ਪਾਦਰੀ ਸੌਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ , ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੇਧ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਟਾਪੂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਭਲੇਮਾਣਸ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ । ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਆ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਿੰਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ ; ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨੇ ਖ਼ੁਦਾ ਪਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਿਖਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ।
ਬਸ ਜੀ ਪਾਦਰੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ , ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਟਾਪੂ ਓਝਲ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਚਾਂਦਨੀ ਉਸਦੀ ਨਜਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ ਰਹੀ , ਜਲਹਮਲਾਤੀ ਰਹੀ , ਹੁਣੇ ਇੱਥੇ ਹੁਣੇ ਉੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ ।
ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਫੈਦ ਅਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ , ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ । ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਬਗਲਾ ਸੀ , ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਦਬਾਨ ? ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਸੋਚਦੇ ਸੋਚਦੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ।
ਇਹ ਕੋਈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ , ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਕ਼ਰੀਬ ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ । ਹੁਣੇ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ । ਕਿਸ਼ਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ , ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਦਬਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ । ਖੈਰ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੈ , ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ।
ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਖਿਰ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਕੀ ? ਕਿਸ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਪਰਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਮੱਛੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ , ਅਤੇ ਉਂਜ ਵੀ ਬੰਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿੱਚੋ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ । ਪਾਦਰੀ ਉੱਠਿਆ , ਅਤੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ:
“ਔਹ ਵੇਖੋ ਯਾਰ , ਉਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ? ” ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ …
ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਭੱਜੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ , ਤਿੰਨੋਂ ਦਰਵੇਸ਼ , ਨਿਰੇ ਚਿੱਟੇ ਸਫੈਦ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ , ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕ਼ਰੀਬ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ।
ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੇ ਹੀ ਪਤਵਾਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮਲਾਹ ਨੇ ਖੌਫ ਦੇ ਮਾਰੇ ਪਤਵਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ।
ਓਹ ਮੇਰੇ ਖ਼ੁਦਾ ! ਦਰਵੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਭੱਜੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋਣ ।
ਦੂਜੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ , ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜਮਾ ਲੱਗ ਗਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਰਵੇਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ , ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਵਾਲੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ । ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰ ਹਿਲਾਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾਈਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ । ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਵੇਸ਼ ਉਸ ਤੱਕ ਆਣ ਪੁੱਜੇ , ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ
“ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਬੰਦੇ , ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਅਸੀਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ , ਸਾਨੂੰ ਯਾਰ ਰਹੀਆਂ , ਲੇਕਿਨ ਜਿਉਂ ਹੀ ਅਸਾਂ ਜਰਾ ਦੁਹਰਾਈ ਰੋਕੀ ਇੱਕ ਹਰਫ ਭੁੱਲ ਗਿਆ । ਅਤੇ ਹੁਣ ਹਰਫ ਹਰਫ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਆ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਕੁੱਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ । ਸਾਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਖਾ ਦੋ ।
ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਸਲੀਬ ਬਣਾਈ , ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਝੁਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ
“ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਬੰਦਿਉ , ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਦੁਆ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗੀ , ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾ ਸਕਦਾ , ਬਸ ਅਸੀਂ ਗੁਨਹਗਾਰਾਂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰ ਦੇਣਾ ।
ਫਿਰ ਪਾਦਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਅਦਬ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ , ਉਹ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਨਿਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ । ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹ ਨਜਰਾਂ ਤੋਂ ਓਝਲ ਹੋਏ ਸਨ ਇੱਕ ਨੂਰ ਸਹਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੱਕ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਸ਼ਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ।

ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਸਾਹਿਬ – ਏਕਾਂਤ ਸ਼ਰਮਾ

February 15, 2012

 

ਕਿਸੀ ਕੋ ਮੁਕੰਮਲ ਜਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ, ਕਹੀਂ ਜਮੀਂ, ਤੋ ਕਹੀਂ ਆਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿਲ ਚੀਜ ਕ੍ਯਾ ਹੈ ਆਪ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਲੀਜਿਏ (ਉਮਰਾਵ ਜਾਨ) ਔਰ ਸੀਨੇ ਮੇਂ ਜਲਨ, ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਤੂਫਾਨ ਕ੍ਯੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਹਰ ਮੇਂ ਹਰ ਸ਼ਖਸ  ਪਰੇਸ਼ਾਨ-ਸਾ ਕ੍ਯੋਂ ਹੈ (ਗਮਨ) ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ  ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਅਤੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ।  ਇਹ ਖਬਰ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਲਈ ਸਦਮੇ ਤੋਂ  ਘੱਟ ਨਹੀਂ ।  ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਲਿਬ ,  ਫਿਰਾਕ ਅਤੇ ਫੈਜ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗਜਲਕਾਰ ,  ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਦਾ ਅਲੀਗੜ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ ।  ਉਹ 76 ਸਾਲ  ਦੇ ਸਨ ।

 

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ  ਦੇ ਸਮਰਥਕ ,  ਡੂੰਘੀ  ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੋਚ  ਦੇ ਧਨੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਲੰਬੇ ਵਕਤ ਵਲੋਂ ਬੀਮਾਰ ਸਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰਾਉ  ਜਾਨ ਅਤੇ ਗਮਨ  ਦੇ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਚਾਅ ਵਲੋਂ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਸਰਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਤੋਂ  ਫੇਫੜਿਆਂ  ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ,  ਦੋ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ।  ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2008  ਦੇ ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਨਾਲ  ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ।

 

ਪ੍ਰੋ .  ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ  ਦੇ ਉਰਦੂ ਵਿਭਾਗ  ਦੇ ਚੇਇਰਮੈਨ ਵੀ ਰਹੇ ।  16 ਜੂਨ – 1936 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਆਂਵਲਾ ,  ਬਰੇਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਅਖਲਾਕ ਮੋਹੰਮਦ  ਖਾਨ ਸੀ ,  ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸ਼ਹਰਯਾਰ  ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਸੀ ।  60 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ  ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ।  ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੂੰ ਸਾਲ – 1981 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫਿਲਮ ਉਮਰਾਉ ਜਾਨ ਨੇ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ।  ਦੇਸ਼ ,  ਸਮਾਜ ,  ਸਿਆਸਤ ,  ਪ੍ਰੇਮ ,  ਦਰਸ਼ਨ ,  ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਗਮੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਤਾਭ ਬੱਚਨ  ਦੇ ਹੱਥੋਂ  ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ,  ਤਾਂ ਗਜਲਕਾਰ ਜੈਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਰਾਏ  ‘ਤੁਸ਼ਾਰ’ ਨੇ ਕਿਹਾ – ‘ਤੱਦ ਜੇਕਰ ਮੀਰ ,  ਗਾਲਿਬ ਸਨ ,  ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਹੈ । ’ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਗੌਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ – ‘ਇਸ ਲਈ ਗਜਲਾਂ ਦੀ ਫਿਜਾ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਹੈ ,  ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਹੈ । ’ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ – ਕਹੀਂ ਜਰਾ-ਸਾ ਅੰਧੇਰਾ ਭੀ ਕਲ ਕੀ ਰਾਤ ਨ ਥਾ, ਗਵਾਹ ਕੋਈ ਮਗਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੇ ਸਾਥ ਨ ਥਾ। ..ਜਿਸੇ ਭੀ ਦੇਖਿਏ, ਵੋ ਅਪਨੇ ਆਪ ਮੇਂ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਜੁਬਾਂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਮਗਰ ਹਮਜੁਬਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ। ..ਫਿਰ ਬੁਲਾਯਾ ਹੈ ਹਮੇਂ ਦਸ਼ਤੇ -ਫਰਾਮੋਸ਼ੀ ਨੇ, ਕੋਈ ਆਮਾਦਾ ਹੈ ਕ੍ਯਾ ਸਾਥ ਮੇਂ ਚਲਨੇ ਕੇ ਲਿਏ, ਚਲੋ ਜੰਗਲੋਂ ਕੀ ਤਰਫ ਫਿਰ ਚਲੋ, ਬੁਲਾਤੇ ਹੈਂ ਫਿਰ ਲੋਗ ਬਿਛੜੇ ਹੁਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ  ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ‘ਮੈਂ’ ਨਿਖਾਲਿਸ ‘ਇੰਡਿਵਿਜੁਇਲ’ ਦਿਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰੇਸਿਵ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ ।  ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਸਭ  ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮੋ ਲੈਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ।  ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ – ਵੋ ਕੌਨ ਥਾ, ਵੋ ਕਹਾਂ ਕਾ ਥਾ, ਕ੍ਯਾ ਹੁਆ ਥਾ ਉਸੇ, ਸੁਨਾ ਹੈ ਆਜ ਕੋਈ ਸ਼ਖਸ ਮਰ ਗਯਾ ਯਾਰੋ।  ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ  ,  ਉਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੁੰਮਨਾਮ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ,  ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਗੁੰਮਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ ਸਾਹਿਤ – ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਗਮਗੀਨ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਸਾਹਿਤ  ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ।
 

 

 

 

 

ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ

September 16, 2011

ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ‘ਚ ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ ਇੱਕ  ਗੰਭੀਰ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਚ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਕੁ  ਨਾਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਮਰ ਭਰ ਤਾਂਘਦੇ ਰਹੇ ਦੋਵੇਂ
ਫ਼ਾਸਿਲਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਟਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੌੜ ਕੇ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ
ਤੈਥੋਂ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਡੀਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

ਲਹਿ ਗਈ ਇਕ ਨਦੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ
ਬਣ ਕੇ ਖ਼ੰਜਰ ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਕਿਸ਼ਤੀ,
ਪੀੜ ਏਨੀ ਕਿ ਰੇਤ ਵੀ ਤੜਪੀ
ਜ਼ਬਤ ਏਨਾ ਕਿ ਚੀਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

ਤੇਰੇ ਇਸ ਬੇਹੁਨਰ ਮੁਸੱਵਰ ਨੇ
ਕੋਰੀ ਕੈਨਵਸ ਵੀ ਦਾਗ਼ ਦਾਗ਼ ਕਰੀ,
ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵੀ ਗਵਾ ਲਏ ਸਾਰ
ੇ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਚਿਤਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

ਤੂੰ ਘਟਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਬਰੇਤਾ ਸੀ
ਕਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਚੇਤਾ ਸੀ,
ਮੈਥੋਂ ਇਕ ਪਿਆਸ ਨਾ ਦਬਾਈ ਗਈ
ਤੈਥੋਂ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

ਤੁਪਕਾ ਤੁਪਕਾ ਸੀ ਉਮਰ ਦਾ ਦਰਿਆ
ਕਿਣਕਾ ਕਿਣਕਾ ਸੀ ਜਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਟੀ,
ਰੇਸ਼ਾ ਰੇਸ਼ਾ ਖ਼ਿਆਲ ਦਾ ਅੰਬਰ
ਹਾਏ! ਕੁਝ ਵੀ ਸਮੇਟਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

æææ

ਘਟਾਵਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਉਕੇ ਹਵਾਵਾਂ ਭਰਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ
ਬਹਾਰਾਂ ਸੜ ਗਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮਾਤਮ ਕਰਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।

ਰਿਹਾ ਮੌਸਮ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹਰ ਪਲ,
ਕਿ ਛਾਵਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਤੇ ਧੁੱਪਾਂ ਠਰਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।

ਅਸੀਂ ਥਲਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਬਿਰਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਪਾਈ,
ਨਦੀ ਤਕ ਜੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।

ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖਿਆ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ਤੁਰਦਾ,
ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀਆਂ ਸਰਵਰ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।

ਧੁਆਂਖੇ ਫੁੱਲ ਕੁਝ, ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਸੁੱਕੇ, ਕੁਝ ਕੁ ਪੱਤ ਪੀਲੇ,
ਬਦਲ ਕੇ ਭੇਸ ਇਉਂ ਜੰਗਲ ‘ਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।
æææ

ਯਾਰੋ ਹਵਾ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਪਾਸੇ ਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮੇਰੀ ਤੜਪ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪੱਤੇ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰ ਇਹ ਰੂਹ ਹੈ ਮੋਏ ਸਾਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦੀ,
ਸੁੱਤੀ ਸਿਤਾਰ ‘ਚੋਂ ਜੋ ਤਰਜ਼ਾਂ ਜਗਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਾਤ ਵਾਲੀ Ḕਕੋਕੋ’ ਚੁਰਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ,
ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤਾੜੀ ਵਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕਿੰਨੇ ਕਦਮ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ, ਲੱਗਾ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਹੀ,
ਕੋਇਲ ਇਹ ਗੀਤ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਸ਼ਰਮ ਮੈਨੂੰ, ਲਿਖਦਾਂ ਹਨੇਰ ਕਿੰਨਾ,
ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਰਹੀ ਹੈ।
æææ

ਮਨਾਂ ਦੀ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਮਾਣੀ ਤਾਂ ਜਾਵੇ।
ਇਹ ਕੇਹੀ ਅਗਨ ਹੈ ਜਾਣੀ ਤਾਂ ਜਾਵੇ।

ਗਏ ਨਾ ਆਪ ਜੇ ਬਲ਼ਦੇ ਨਗਰ ਤਕ,
ਤੁਹਾਡੀ ਅੱਖ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਜਾਵੇ।

ਕਹੋ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਘਰ ਤੁਹਾਡੇ,
ਉਹ ਮੇਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਥਾਣੀ ਤਾਂ ਜਾਵੇ।

ਕਿਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਣ ਸ਼ਾਇਦ ਦਿਨ ਗਵਾਚੇ,
ਇਹ ਢੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਛਾਣੀ ਤਾਂ ਜਾਵੇ।

ਪਰਾਈ ਪੀੜ ਪਹਿਚਾਣਾਂਗੇ ਆਪਾਂ,
ਤੜਪ ਦਿਲ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਚਾਣੀ ਤਾਂ ਜਾਵੇ।
æææ

ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਹੂ ਕੁਹੂ ਕਾ ਰਾਗ ਅਲਾਪ ਰਹੇ ਨੇ।
ਮੈਨੂੰ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਜਾਪ ਰਹੇ ਨੇ।

ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾਂ ਮੈਂ ਸਿਵਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸੀ,
ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਜੇ ਮੁਰਦੇ ਬਹਿ ਕੇ ਕਰ ਵਿਰਲਾਪ ਰਹੇ ਨੇ।

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਲਹਿੰਦੇ,
ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਕ ਸੰਤਾਪ ਰਹੇ ਨੇ।

ਕੁਝ ਨਸ਼ਤਰ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਗਲ ਮਿਲ ਕੇ,
ਇਕ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਹਿੱਕ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਛਾਪ ਰਹੇ ਨੇ।

ਪਰ ਉਤਰਨਾ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡੁੱਬਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ,
ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਜੋ ਸਾਗਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਪ ਰਹੇ ਨੇ।

ਹਾਇਕੂ ਬਾਰੇ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ

September 13, 2011

“ ਨਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ   .  .  ਹਾਇਕੂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮਾਤਰ ਟਿੱਕ  ਦੇਣ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਹ ਆਹ ਹੈ , ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ,  ਹਾਇਕੂ  ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ,  ਇਹ ਇਉਂ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ: ਇਉਂ ! ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਨੀ ਤਤਕਾਲੀ  ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਸੰਖੇਪ ( ਬਿਨਾਂ ਕੰਪਨ ਜਾਂ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ) ਛੋਹ  ਹੈ ਕਿ ਯੋਜਕ ਵੀ,  ਵਰਜਿਤ ਨਿੱਖੜੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇੱਥੇ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਫਲੈਸ਼ ਹੈ ,  ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰ ਯੱਕਦਮ ਮਿਲਣੀ  ਹੈ :  ਜਦੋਂ ਸੋਝੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਝਲਕਾਰੇ ਨਾਲ ਅਦਿੱਖ ਦੁਨੀਆ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ,  ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਕਸਪਿਅਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ,  ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ( ਜਾਪਾਨੀ ਤਰੀਕੇ ) ਨਾਲ ਲਈ ਫੋਟੋ ਦੀ ਫਲੈਸ਼ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਫਿਲਮ ਨਾਲ ਕੈਮਰਾ ਲੋਡ ਕਰਨਾ ਨਜ਼ਰੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ : ਹਾਇਕੂ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਰਸਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਹਾਇਕੂ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਨਾਸਬ ਰੂਪ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ .ਹਾਇਕੂ ਜੋ ਕੁਛ ਵੀ ਹੈ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੂਰਤੀਮੂਲਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਾਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਹਾਇਕੂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਪੱਖਪਾਤ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ), ਸਿਰਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਹੀ ਹੈ ! ਏਨੀ ਤੁਰਤ ਹਰਕਤ ਨਾਲ …ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਟਿੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਿਸੇ ਵਸਤ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ . ਹਾਇਕੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ,’ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ‘ ”
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ  ( 1982 ) ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਤਨਤ .  ਪੰਨਾ 82
“Neither describing nor defining.. the haiku diminishes to the point of pure and sole designation. it’s that, it’s thus, says the haiku, it’s so. Or better still: so! it says, with a touch so instantaneous and so brief (without vibration or recurrence) that even the copula would seem excessive, a kind of remorse for a forbidden alienated definition. here meaning is a only a flash, a slash of light: When the light of sense goes out, but with a flash that has revealed the invisible world, Shakespeare wrote; it is the flash of a photograph one takes very carefully (in the Japanese manner) but having neglected to load the camera with film. Or again: haiku reproduces the designating gesture of the child pointing at whatever it is (the haiku shows no partiality for the subject), merely saying: that! with a movement so immediate… that what is designated is the very inanity of any classification of the object: nothing special, says the haiku…” Roland Barthes (1982) Empire of Signs. page 82

Barthes’ often neglected book on ‘Japan’ focusses on how the Japanese aesthetic or language works within a different regime of signification often content to play with or even striving to create empty signs. For Barthes the haiku is a medium that does not transmit or represent (as Western poetry does), it is not a product but a process, hence the idea of photography without film/batteries.

Our great photographic heroes are creators or capturers of the moment, the look, the special. Our aesthetic and understanding of photography is around the product as signifying, signs carefully composed and re-presented as myth.

What would a silent, an empty photograph be like. Can we photography without signfying. Can a picture or a picture-taking practice be like that child: that!?

ਰਿਸ਼ਤੇ -(ਕਹਾਣੀ) -ਡਾ.ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ

August 31, 2011

   ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੀ ਹੀ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਮੇਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਮੇਰੀ ਕੀ ਲਗਦੀ ਹੈ? ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਇਸ ਸੁਆਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ, ਓਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਧੇਰੇ ਵਿਗਾੜ ਬੈਠਦਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਐਨਕ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਆਖਰ ਇਹਨਾਂ ਅਖੌਤੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ‘ਸਾਂਝ’ ਕਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਰੇ ਤਾਂ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ।

   ਅਜਨਬੀ

   ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬਦਲੀ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰੀ ਸੀ। ਮਕਾਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਈ, ਮਿਲ ਵੀ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਮਕਾਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਲੋਨੀ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਕਾਨ ਸਸਤਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਾਲਕ-ਮਕਾਨ ਆਪ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਮਕਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸ਼ਿਫਟ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਬੜੀ।

   “ਕੀ ਗੱਲ, ਤੁਸੀਂ ਕੱਲੇ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰੋਗੇ? ਆਂਟੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਏ?” ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਦੋ ਸੁਆਲ ਮੈਂਨੂੰ ਇੰਨੇ ਬੁਰੇ ਨਾ ਲਗਦੇ ਜੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਜਿਹੜੇ “ਚਲੋ ਸਰ! ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਮਾਨ ਲਵਾ ਆਈਏ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।

   ਉਸ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਸੂਚਕ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।

   ਮੈਂ ਬੜੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਜਿਹੀ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਕਿਤੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਾਰੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁਆਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ।

   ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਜਿਹਾ ਆਇਆ। ਆਖਰ ਮੈਂਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਭੋਲੇਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਂ ਆਈ ਸੀ। ਨਾਲੇ ਉਂਜ ਵੀ ਤਾਂ ਧੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿਥੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਕਿਥੇ। ਉਹ ਵਿਚਾਰੀ ਮਸਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੰਜਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

   ਧੀ

   ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਾਲਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਅ ਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਡੀ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ।

   ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਂ-ਧੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਉ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬੜੇ ਹਮਦਰਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਆ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੁੜੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਹਟ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਾਉਂਦੀ। ਇੱਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਚਾਹ ਲੈ ਆਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜੱਸੀ ਵਰਗੇ ਹੀ ਲੱਗੇ। ਭਾਵੇਂ ਜੱਸੀ ਦੀ ਉਮਰ ਹਾਲੇ ਮਸਾਂ ਦੋ ਕੁ ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਜੱਸੀ_ _ ਸੁਰਿੰਦਰ _ _ ਜੱਸੀ।

   ਵਿਦਿਆਰਥੀ

   ਮੈਂ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਫੜਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੂੰ ਗਾਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ?”

   “ਸਰ, ਮੈਂ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਫੀਸ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਰ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹਿਸਾਬ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿਆ ਕਰੋ।”

   ਮੈਂ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਵਿਧ-ਮਾਤਾ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਜਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਕਾਲਜ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਪੀਰੀਅਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਇਆ), ਉਥੇ ਮੱਲੋ-ਮੱਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਗਿਆ। ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੀ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕਰਵਾ ਦੇਣਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।

   ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਆਲ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪੁੱਛੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੈਂਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।
   ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮੀ ਛੇ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

   ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਛੇ ਵੱਜਣ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਦਸ ਮਿੰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ-ਕਾਪੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ।

   ਇਸ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰਕਤ ਮੈਂਨੂੰ ਇਤਨੀ ਬੁਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ। ਸਗੋਂ ਮੈਂਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲ਼ੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵਾਲੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਰਕ ਸੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੁਸ਼ਾਕ ਭਾਵੇਂ ਸੁਧਾਰਨ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਫ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ-ਕਾਪੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੀਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ _ _ _। ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਅੱਜ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਣਨਯੋਗ ਫਰਕ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਮੈਂਨੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਜੱਸੀ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਵਰਗੀ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਦੋ ਫਾਰਮੂਲੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਮਝ ਲਏ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਈ।

   ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਮਾਂ ਕਦੋਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਸੀ

   ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਹੋਣ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰ ਸਮਝਾਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਿਨ ਢਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਰਸੋਈ ਆਦਿ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਟੀਨ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ।

   ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕ੍ਰਿਆ ਰਹੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੈਂ ਕੰਮ ਦਸਦਾ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ।

   ਉਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਂਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਇਕਦਮ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।

   “ਸਰ, ਤੁਸੀਂ ਰੋਟੀ ਆਪ ਪਕਾਉਂਦੇ ਓ ? ਜੇ ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨੋਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਕਾ ਜਾਇਆ ਕਰਾਂ ?”, ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮੈਂਨੂੰ ਕਿਹਾ।

   ਉਂਜ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਰੋਟੀ ਪਕਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣਾ, ਦਾਲ-ਸਬਜ਼ੀ ਧਰਨਾ ਵੀ ਇਕ ਖਲਜਗਣ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਆਪ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੋਸਟਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਕਮਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਹੋਟਲ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਮੈਂਨੂੰ ਉਂਜ ਵੀ ਚਿੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਥੱਪ ਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਪਤਨੀ, ਇਕੱਲੇ ਸਾਂ ਤਦ ਵੀ ਘਟੋ-ਘੱਟ ਰੋਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਤੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝੱਲੀ। ਫਟਾ-ਫਟ ਆਟਾ ਗੁੰਨਿਆ ਤੇ ਤਵੇ ਉਪਰ ਥੱਪ ਲਈਆਂ। ਆਪ ਪਕਾਈ ਰੋਟੀ ਸੁਆਦ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਚ-ਿਪਿੱਲੀ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਇੰਨਾ ਪੁੱਛਣ ਉਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਕਹਿ ਬੈਠਾ, “ਨਹੀਂ ਸਿੰਦੀ! ਤੂੰ ਲੇਟ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰੇਂਗੀ। ਤੂੰ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨੈ। ਨਾਲੇ ਮਾਂ ਫਿਕਰ ਕਰਿਆ ਕਰੇਗੀ।”

   “ਨਹੀਂ ਜੀ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਆਈ ਹਾਂ।”

   ਮਾਂ

 ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਮੈਂਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਠੱਪ-ਠੱਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣਾ ਮੈਂਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਤੇ ਦਸਤਕ ਦੇ ਕੇ ਮੈਂਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

   ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆਈ ਸੀ। ਮੈਂਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

   ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਮਾਨਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਚਾਹ ਦਾ ਗਲਾਸ ਫੜਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵਾਂ ਤੇ ਉਹ _ _ _

   ਉਪਰ ਜਾ ਕੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਕਰ ਨਾਲ ਕਮਰਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

   “ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ ?” ਮੈਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਆਖ ਛਡਦਾ ਹਾਂ

   “ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੈ।” ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਠਠੰਬਰ ਹੀ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸ ਨੇ ਦੱਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਏਦਾਂ ਹੀ ਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। “ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੈ।”

   ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ

   ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਗਰਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਰਦੀ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸੌਣ ਦੀ ਆਦਤ ਮੇਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ

   ਟੇਬਲ ਉਤੇ ਬੈਠੀ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ’ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਰਸੀ ਉਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੈਠੀ ? ਇਸ ਸੁਆਲ ਨੇ ਮੈਨੂਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਜੁ ਏਦਾਂ ਮੇਰੇ ਟੇਬਲ ਉਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹਰਪਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

   ਮੈਂਨੂੰ ਉਠਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂਨੂੰ ਆਈ ਨੂੰ ਪੌਣਾ ਘੰਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਬੜੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਮਾਰੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦੇ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਮਰ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ-ਸੱਤ  ਹੀ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਹਰਪਾਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਜ਼ ਉਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਏਦਾਂ ਹੀ ਸੁੱਤਿਆਂ ਪਿਆਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਮਾਰੀ ਸੀ।

   ਭੈਣ

   ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਇਤਫਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਖੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦਾ ਮੇਰੀ ਕਲਾਈ ਉਪਰ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨਣਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਭੈਣ ਦੀ ਰੱਖੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਸਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਛਿਣ-ਭੰਗਰ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਿਸਰੀ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਈ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਕਹਿ ਸੁਆਦ ਘੁਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤਾ ਹੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸ ਸਕਿਆ। ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਫਿਰਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸਕ੍ਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀ ਲਿਖਾਂ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਕ੍ਰਾਹਟ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਦੀ ਮੁਸਕ੍ਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸੀ।

   ਪਤਨੀ

   ਮੇਰੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਫਲ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਟਰਿਕ ਵਿਚੋਂ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠ ਰਹੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਇੰਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂਨੂੰ ਉਹ ਹੋਰ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਾ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ। ਜਦੋਂ ਕਾਪੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਗਦੀ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਚਾਹ ਫੜਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਅਚੇਤ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੌਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸੋਫੇ ਉਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰੀਜ਼ਲਟ ਕਾਰਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗੀ ਹੱਸ ਪਈ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਮੇਰੀ ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿਚ ਪਈ। ਕੁੜੀ ਇੱਕ ਸੀ ਪਰ ਕਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਉਹ ਮੈਂਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪਲ ਉਹ ਮੇਰੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਅੰਦਰ ਸੀ। ਮੈਂਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ। ਬਸ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ _ _ _

   ਪਰ ਅਗਲੇ ਪਲ ਮੈਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ? ਕੀ ਇਹ ਘੋਰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ? ਕੀ ਮੈਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ ? ਕੀ ਮੈਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲਿਖਾਰੀ ਹਾਂ ? ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੁਆਲ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਅੰਦਰ ਲਟਕ ਗਏ ਸਨ।

   ਮੈਂ ਇਕਦਮ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਕੁਰਸੀ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਿਰਗਟ ਸੁਲਘਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਤਾਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੱਪ-ਚਾਪ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਰਸੀ ਹੈ। ਤੇ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗਮਗੀਨ ਚਿਹਰਾ। ਮੈਂ ਕਸ਼ ਉਪਰ ਕਸ਼ ਖਿੱਚੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ!

ਕਿਥੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਤੇ ਕਿਥੇ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ – ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ

August 9, 2011

ਸ਼੍ਰੇਣੀਬਧ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਸਕਣਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਧਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਜਕੜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਤੋੜਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰਥਕ ਸਮਾਜਕ ਬਰਾਬਰੀ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਏਹੀ ਸੀ। ਭੂਪਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਤਾਂ ਇਹ ਜਕੜ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਸੀ। ਧਰਮ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਬਰ ਸਬੂਰ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਦੇਖਿ ਪਰਾਈ ਚੋਪੜੀ ਨਾ ਤਰਸਾਇ ਜੀਉ’ ਤੁਕ ਵਿਚ ਫਰੀਦ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਹੈ। ਕੀ ਲੈਣਾ ਵੱਡਿਆਂ ਬਣ ਕੇ ਗਰੀਬੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੀਆਂ ਅਖੌਤਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ
ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਤਾਂ ਮਨੁਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂੜ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਮ ਮਨੁਖ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਕਈ ਮੁਹਾਵਰੇ/ਕਹਾਵਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ, ਘਾਹੀਆਂ ਨੇ ਘਾਹ ਹੀ ਖੋਤਣਾ, ਜਿਹੀ ਅਖੌਤ ਆਮ ਹੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੇ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਕੁਝ ਹਾਸਿਲ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ‘ਜਾਤ ਦੀ ਕੋਹੜ ਕਿਰਲੀ ਤੇ ਸ਼ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੇ’ ਜਿਹੀ ਕਹਾਵਤ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਠਿਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਕੀ, ਓੜਕ ਬੱਚਾ ਮੂਲਿਆ ਤੂੰ ਹੱਟੀ ਬਹਿਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁਖ ਲਈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਚਾ ਉਠਣ ਲਈ ਬਹੁਤੇ
ਮੌਕੇ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਨਸੀਬਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਇਕ ਅਖਾਣ ਹੈ, ‘ਕਿਥੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਤੇ ਕਿਥੇ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ।’ ‘ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਬਲੀਏ’ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਗੰਗੂ ਇਕ ਅਣਹੋਇਆ ਸੁਪਨਸਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੁਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਭੋਜ ਇਕ ਐਸੇ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਆਦਮੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜੋ ਢਿਡ ਭਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ‘ਬੁੱਲੇ ਲੁੱਟਦਾ’ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਜੇ ‘ਊ’ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਅਦਨੇ ਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭੋਲੂ, ਤੇਲੂ, ਲਭੂ ਆਦਿ। ਗੰਗੂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ
ਇਕ ਹੈ। ‘ਪਰਸੂ ਪਰਸਾ ਪਰਸ ਰਾਮ’ ਵਿਚ ਇਸ ‘ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਮਾਂ’ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਪਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਰਨਾਏ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਏਕਲਵਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ ਦੀ ਵਾਰ ਲਿਖ ਮਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੀ ਥਾਂ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿਧ
ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਵੀ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ ਦੀ ਸਿਥਲ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੋਣੇ ਰੋਏ ਹਨ:
ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਵਿਚ ਬੀਜ ਪੀੜਦਾ ਕਢ ਰਿਹਾ ਏ ਘਾਣੀ ਮਨ ‘ਚ ਵਸਾ ਕੇ ਸੁਪਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਆਏਗਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੁਥੜ ਵਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ
ਤੇਲ ਲਗਾਏਗਾ ਪੰਡਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਰਸ ਦੇਂਦਾ:
‘ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਦੀ ਰੇਖਾ ਤਾਂ ਟੇਢੀ ਮੇਢੀ ਸਨਿਚਰ ਤੇਰੇ ‘ਤੇ ਹੈ ਭਾਰੀ ਖੁਲ੍ਹਣਗੇ ਐਪਰ ਤੇਰੇ ਵੀ ਭਾਗ ਬੱਸ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ ਇੰਤਜ਼ਾਰ’ 1998 ‘ਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ‘ਦੁਲਹੇ ਰਾਜਾ’ ਵਿਚ ਇਕ ਗਾਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ
ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ:
ਛਛੂੰਦਰ ਕੇ ਸਿਰ ਪੇ ਨਾ ਭਾਏ ਚਮੇਲੀ,
ਕਹਾਂ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਔਰ ਕਹਾਂ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ।
ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ। ਪਰ ਮਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਵਤ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੀ ਊਚ ਨੀਚ ਦੀ ਟਕਰਾਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਾਕਿਆ ਖੜਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਜਾਵੋਗੇ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਖਾਣ ਵੀ ਗਿਰਗਿਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਤਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿਸ ਹਾਲਤ
ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਉਪਲਭਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਪਿਛੇ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਦੰਦ ਕਥਾ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਉਕਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਕੁਝ ਇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕੋਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਭਵ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ। ਆਓ ਜ਼ਰਾ ਇਸ ਦੀ ਪੈੜ ਨੱਪੀਏ।
ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਧਾਰਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਾਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੂਤ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣੀ ਪਈ। ਥੋੜਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੰਗੂ ਨਾਂ ਦਾ ਤੇਲੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੀ ਰਾਜੇ ਭੋਜ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਡਾ. ਵਿਦਿਆ ਨਿਵਾਸ ਮਿਸ਼ਰਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਫੋਲਾ-ਫਾਲੀ
ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਦੇ ਮੁਢ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਧਾਰਾਨਗਰੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਵੱਲ ਹੈ। ਭੋਜਦੇਵ ਪਰਮਾਰ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਬੰਧ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਵਸੀ ਸਿਰੋਹੀ ਦੇ ਅਗਨੀਕੁਲ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਰ ਵੰਸ਼ ਨੇ 1000 ਤੋਂ 1285 ਤੱਕ ਮਾਲਵਾ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਭੋਜਦੇਵ ਇਸ ਮਹਾਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜੀ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਧਾਰ ਸੀ। ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ
ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦਾ ਸੀ। ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਲੁਟਮਾਰ ਤੇ ਮਿਸਮਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਪੁਤਰ ਸਾਲਾਰ ਮਸੂਦ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਭੀਸ਼ਮ ਯੁਧ ਪਿਛੋਂ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਕੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਭੋਪਾਲ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਭੋਜਪੁਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜੇ ਸਨ ਜੋ ਧਾਰਾਨਗਰੀ ਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਅੱਖ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਨ ਤਿਰਹੁਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਾਂਗੇਯ ਦੇਵ ਅਤੇ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੈਲਪ। ਦੋਨੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਰਾਜੇ ਗਾਂਗੇਯ ਅਤੇ ਤੈਲਪ ਹੀ ਸਨ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਕਹਾਵਤ ਵਿਚ ਗੰਗੂ ਅਤੇ ਤੇਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਏ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਥੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਤੇ ਕਿਥੇ ਗਾਂਗੇਯ ਤੈਲਪ। ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕਹਾਵਤ ਵਿਚ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਲਟ ਗਏ ਗਾਂਗੇਯ ਤੈਲਪ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈਆਂ
ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੋਹਲਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ। ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਇਕ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਮਾਣੀ ਜਿਹੀ ਕਬਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਥਾਕਥਿਤ ਗੰਗੂ ਤੇਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਉਸਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੰਧ ਡਿਗਣੋਂ ਹਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਡੌਂਡੀ ਪਿਟਾ ਦਿਤੀ। ਗੰਗੂ ਨਾਂ ਦੇ ਤੇਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜੱਕੂਹਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਬਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਬਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਲੀ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭੋਜ ਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਅੱਠਵੀਂ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕਨੌਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਿਹਿਰ ਭੋਜ ਜੋ ਕਿ ਗੁੱਜਰ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤਰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਨਰਮਦਾ, ਉਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇਲੀ ਕਾ ਮੰਦਿਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਕ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇ ਗੰਗੂ ਨਾਂ ਦਾ
ਤੇਲੀ ਏਥੇ ਕੰਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਐਪਰ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਦੀ ਗਾਂਗੇਯ ਤੈਲਪ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮੰਨਣਣੋਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਸੂਰਬੀਰ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ, ਜੋਤਿਸ਼, ਵਾਸਤੂ ਕਲਾ, ਸੁਹਜ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ 84 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਵਿਚ ‘ਭੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨਮ’ ਨਾਂ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸ਼ਹਿਰ ਭੋਜਪੁਰ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਉਤਮ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭੁਪਾਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵੀ ਉਸੇ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਹੀ ਭੋਜਪਾਲ ਸੀ। ਪਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਡੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਬੰਨ੍ਹ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਭੋਪਾਲ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏਥੇ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ‘ਤਾਲੋਂ ਮੇਂ ਤਾਲ ਭੋਪਾਲ ਕਾ ਤਾਲ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਲਈਆ।’ ਏਥੋਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

– ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ

ਹਾਇਕੂ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ

August 9, 2011

************
ਥਾਲੀ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਹਿੱਲੇ
ਵਿੱਚ ਡੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਚੰਨ
ਨੀ ਮੇਰਾ ਝਿਲਮਿਲ ਮਾਹੀ
—————

 

 

 

ਅਮਿਤੋਜ (1947-2005)

August 7, 2011

ਕਵੀ ਅਮਿਤੋਜ (ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਂ – ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ; ਫੇਰ ਕੰਵਲ ਸ਼ਮੀਮ; ਫੇਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੰਵਲ ਸਰੀਨ) ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ 27 ਅਗਸਤ 2005 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਮਿਤੋਜ, ਸਤੰਬਰ 1973, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਜਲੰਧਰ-ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਵੱਸੇ ਪਿੰਡ ਭੁਲੱਥ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਤਕੜੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੰਵਲ ਦਾ 1962 ਵਿਚ ਕਪੂਰਥਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਣਹਾਰ ਕਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪੱਤੜ (ਮਗਰੋਂ ਪਾਤਰ) ਨਾਲ਼ ਮੇਲ਼ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਅਮਿਤੋਜ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦੋਹਵਾਂ ਰਲ਼ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪਰੇਖਾ ਤੇ ਫੇਰ ਕਲਿਯੁਗ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਚਾ ਕਪੂਰਥਲਿਓਂ ਛਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਫਿਰ ਅਮਿਤੋਜ ਜਲੰਧਰ ਜੀਵਨ ਬੀਮੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਈਵਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ੋ-ਨਾਲ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਡੇੜ੍ਹ ਸਾਲ ਪਤ੍ਰਕਾਰੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਿਆ। ਬੀ ਏ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਇਹਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਐੱਮ ਏ, ਪੀ ਐੱਚ ਡੀ ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ।
ਘਰੋਂ ਰੱਜਿਆ-ਪੁੱਜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਲੰਗੀ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਅਮਿਤੋਜ ਨੂੰ ਨਿਤ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨੇ ਸ਼ੂਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਸਰਾਂ ਸਹੇੜ ਲਈਆਂ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਹੀ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਇਹ ਪੋਸਟਰ ਕਵਿਤਾ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਮਿਤੋਜ ਨੇ ਰਲ਼ ਕੇ ਨਵੰਬਰ 1968 ਚ ਲਿਖ ਕੇ ਵੰਡੀ ਸੀ
ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਚ ਅਮਿਤੋਜ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਟਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਲਾ ਇਹਨੇ 1980ਆਂ ਚ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰਾਂ ਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੀ।

ਇਹਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਖ਼ਾਲੀ ਤਰਕਸ਼ (ਓਪੀਨੀਅਨ ਮੇਕਰਜ਼, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998) ਇਹਦੇ ਬੀਮਾਰ ਪੈਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹਦੇ ਦੋਸਤ-ਕਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ਼ ਛਪੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਖੌਤੀ ਜੁਝਾਰ-ਨਕਸਲੀ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਿਲ਼ਵੇਂ ਨਕਸ਼ ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਯਾਨੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਰਤਾਰਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਅਮਿਤੋਜ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਉਪਜੀ ਆਦਰਸ਼ਹੀਣਤਾ, ਵਿਜੋਗ ਅਤੇ ਹੇਰਵੇ ਦਾ ਚੰਗਾ ਕਵੀ ਹੈ।

– ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ

ਲਾਖਾ-ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ

August 7, 2011

ਲਾਖਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਾਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਐਦੂੰ ਮੁੜਕੇ ਨਾਂ ਲਈਂ ਆਵਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੱਖ ਪਰਵਾਹ ਨੀ ਕਿਸੇ ਸਾਲੇ ਦੀ…
“ਕਿਉਂ, ਥੋਡਾ ਕੀ ਵਗਾੜਤਾ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ? ਏਹੋ ਬਈ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਕਰਤਾ ਮੈਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਮੰਗਾ ਕੇ?”
“ਸਾਲੀ ‘ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੀ-ਜਿਵੇਂ ਕੁਛ ਪਤਾ ਈ ਨੀ ਹੁੰਦਾ! ਮੇਰੀ ਕੁੱਤੇ ਜਿੰਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੀ ਕੀਤੀ ਤੇਰੇ ਭਾਈ ਦੇ ਵਿਆਹ’ ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤਿਔਰਿਆਂ ਨੇ…,” ਦੰਦ ਕਰੀਚਦਾ ਲਾਖਾ ਬੋਲਿਆ।
“ਲੈ ਥੋਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਪੁਛਿਐ ਉਨਾਂ ਨੇ ਬੰਦਿਆਂ ਆਙੂੰ!”
“ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁਆਈ ਆਂ ਜੁਆਈ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਖਸਮ! ਨਾ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਕੀ ਐ ਮੈਨੂੰ?” ਲਾਖਾ ਹੋਰ ਤਮਕਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੱਚੀਂ ਹੱਦ ਕਰ ਦਿੰਨੇ ਐਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਐਵੇਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਾ ਕੇ ਗਾਲ ਤੇ।”
“ਕਾਲਜ ਕੂਲਜ ਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਕੇਰਾਂ ਘੀਸਵਲ ਕੱਢ ਦੂੰ, ਤੂੰ ਏਹ ਨਾ ਸਮਝੀ ਮੈਂ ਐਂਵੇ ਬਕਵਾਸ ਮਾਰਦਾਂ… ਜਦੋਂ ਉਨਾਂ ਦੀ ਲਾਡੋ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮੋੜਕੇ ਘਰੇ ਬਠਾ ਤਾ ਇੰਡੀਆ , ਫੇਰ ਲੱਗੂ ਪਤਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੀਦਾ ਜੁਆਈਆਂ ਨਾਲ, ਭੱਜੇ ਨਾਂ ਔਣ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੇ, ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਉਣ ਜੁਆਈ ਦੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਈਂ ਕੁੱਤਾ ਭੌਂਕਦਾ ਸੀ… ਤੂੰ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਾ ਆਵਦੀ ਅਗਲੇ ਮ੍ਹੀਨੇ ਦੀ ਫੇਰ ਆਖੇਂਗੀ ਦੱਸਿਆ ਨੀ।”
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਆਂ ਤਾਂ ਏਥੇ ਈ ਰਹਿਣਾ, ਓਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠੀ ਰਹੂੰ ਭਲਾ! ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਐਂ!”
“ਫੇਰ ਉਨਾਂ ਨੁੰ ਸੇਕ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੂ ਮੇਰਿਆਂ ਸੌਹਰਿਆਂ ਨੂੰ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੱਟ ਕੱਢ ਦੂੰ ਇਕ ਦੂ ਵਾਢਿਓਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ…”
“ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਕਾਹਦੇ ਨਿਕਲਣੇ ਐ ਵੱਟ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਿਕਲਣਗੇ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੇ!” ਸੀਤਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਊਹ ਲਾਡ ਨਾਲ ਜੈਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
“ਪੁੱਤ ਇਹ ਤੇਰਾ ਨੀ ਮੇਰਾ ਐ, ਆਈ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤ ਆਲੀ, ਜੈਕ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸ਼ੇਰ ਬੱਗਾ ਐ ਤੈਨੂੰ ਈ ਦਫਾ ਕਰਨੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਅੇਥੈ ਰਹੂਗਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼.. ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨੀਂ ਇਹ ਨਿੱਕਾ ਲਾਖਾ ਐ-ਇਹ ਮੈਂ ਆਂ ਮੈਂ -ਵੇਖ ਇਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵੇਖ ਇਹਦਾ ਨੱਕ…!”
ਸੀਤਲ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ: “ਫੇਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵੀ ਮਾਂ ਹੋਈ।”
“ਤੇਰਾ ਡਮਾਕ ਤਾਂ ਟਕਾਣੈ ਐ? ਐਵੇਂ ਪੁੱਠਾ ਸਿੱਧਾ ਬੋਲੀ ਜਾਨੀਂ ਐਂ”
“ਡਮਾਕ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨੀ…ਇਹ ਲਾਖਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਈ ਰਿਹੈ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਪਿਛੋਂ ਦੁੱਧ ਵੀ ਮੇਰਾ ਈ ਚੁੰਘਦਾ ਰਿਹੈ।”
ਲਾਖਾ ਰੋਹ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ ਬੋਲਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਇਕ ਦਿਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਅੱਧੇ ਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਪਿਓ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ- ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਚੀਂ ਮੁੱਚੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ “ਹਸੌਣੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ” ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੇ ਉਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲਾ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸੀਤਲ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਓਹੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਛਿੱਥਾ ਜਿਹਾ ਹੋਕੇ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਿਆ। ਲਾਖੇ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਲ ਸੱਚੀਂ ਉਹਦੀ ਵਹੁਟੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਾਂ ਵੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ… ਦੁੱਧ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕਚਿਆਣ ਜਿਹੀ ਆਈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਮਾਂ, ਵਹੁੱਟੀ, ਪੁੱਤ, ਪਿਉ…ਸਭ ਟੁਟਦੇ ਭਜਦੇ ਜਾਪੇ… ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨਾ ਪਸੀਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਦਮ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਲ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿਤਾ ਹੋਵੇ। ਮਰਦ ਹੋ ਕੇ ਤੀਵੀਂ ਤੋਂ ਹਾਰ! ਉਹਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਸੀਤਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਜਿਹੀ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਕੇ ਫੇਰ ਆਪਣਾ ਰੋਅਬ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣੀ ਉਹਨੂੰ ਆਉਖੀ ਜਾਪੀ। ਸੀਤਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਰਹੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੂਟ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
“ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੁੱਟ ਦੁੱਧ ਦਾ ਤਾਂ ਪੀ ਜਾਂਦੇ।” ਸੀਤਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਲਾਖੇ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਲ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ‘ਦੁੱਧ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ’ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
“ਤੇਰੀ ਮਾਂ…,” ਲਾਖੇ ਨੇ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਹਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਰੁਕ ਗਈ…ਤੇ ਉਹ ਚੁਪ ਚਾਪ ਛੇਤੀ ਦੇਣੇ ਬੂਹਿਓਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।