ਸਲਾਵੋਜ ਜੀਜੇਕ –ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ

by

ਸਲਾਵੋਜ ਜੀਜੇਕ ਸੱਠ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਆਲਮੀ ਕਤਾਰ  ਦੇ ਆਗੂ ਚਿੰਤਕ , ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਹਨ । ਹੀਗਲ , ਮਾਰਕ‍ਸ , ਅਲਥੂਜਰ , ਲਾਂਕਾ ਦੇ ਵਿਲਖਣ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਚੋਂ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ , ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਘੱਟ ਰਹੀ ਸੀ , ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੇਰਵੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ , ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੀਜੇਕ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਹੈ । ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ । ਸਲਾਵੋਜ ਜੀਜੇਕ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਆਲੋਚਕ ਟੇਰੀ ਈਗਿਲਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਚੋਟੀ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਹੈ । ਇੱਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੇ ਵਕਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਖਿਯਾਤੀ ਹੈ ।ਬੀਤੇ ਕੁੱਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਹੈ । ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਉਸਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਭੀੜ ਆਈ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਜੀਜੇਕ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਡਿਸਟਰਵ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉੱਤੋਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਲੋਵਾਨੀਅਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ , ਵਿਚਾਰਕਾਰ  , ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ , ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਖਿਯਾਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਅਨੇਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ , ਹਜਾਰਾਂ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ । ਜੀਜੇਕ ਦੇ ਗਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਗਦ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਜੂੜੀ ਬਟਲਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਜੀਵੰਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਹੈ ।ਸਿਧਾਂਤਕੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੈ ।

ਸਲਾਵੋਜ ਜੀਜੇਕ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1949 ਨੂੰ ਸਲੋਵਾਨੀਆ ( ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਜੂਵਿਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਕ ਮਧਵਰਗੀ ਪਰਵਾਰ ਸੀ । ਜੀਜੇਕ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਉਦਾਰਤਾਵਾਦੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ ; ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ , ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ , ਫਿਲਮਾਂ , ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਾਸਕਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ; ਹਾਲੀਵੁਡ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ।

ਸੰਨ ਸੱਠ ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ  ਵਿੱਚ ਲਾਕਾਂ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਨੁਆਈਆਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਵੇਚਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ । ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਮਰਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ  ਤਰਾਸਦੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ।ਅਸੀਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਵੇਖਦੇ , ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਵਾਸਤਵਕ  ਅਤੇ ਨਿਰਮਤ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਾਂ । ਮਿਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯਥਾਰਥ ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨਿਰਮਤ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ । ਹੁਣ ਮਿਥਕੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਜਗਤ ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕੋ  ਚੋਮਸਕੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਭਰਕੇ ਆਇਆ, ਚੋਮਸਕੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੁਦਾਲੇ ਵਿਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪਧਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਖ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਿਆ , ਇਹੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੀਜੇਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਿਕ ਦਖਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗਰਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਜੀਜੇਕ ਦੀ ਤਰਫ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਿ ਸਵਲਾਈਮ ਆਬਜੇਕਟ ਆਫ ਆਈਡੀਆਲੋਜੀ‘ ( 1989 ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੂਗੋਲਾਸਵੀਆ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਦੇ ਦਖਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਨਾਟੋ ਇਜ ਦਿ ਲੇਫਟ ਹੇਂਡ ਆਫ ਗਾਡ ‘( 1999 ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ । ਜੀਜੇਕ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮਾਕਰਸਵਾਦ ਦਾ ਜੰਤਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ , ਜੋ ਚੀਜਾਂ ਮਾਕਰਸ ਦੀਆਂ ਪਰਸੰਗਕ ਲੱਗੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ , ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜੋ ਚੀਜਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ , ਖਾਸਕਰ ਲਾਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪਰਸੰਗਕ ਲੱਗੀਆਂ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ , ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦਾ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪਧਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ । ਜੀਜੇਕ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

ਜੀਜੇਕ ਦੇ ਨਜਰੀਏ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਰ – ਵਾਰ ਜੋਖਮ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ , ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ , ਪਰ ਸਮਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋਖਮ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਰਵਈਏ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੀਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਜੀਜੇਕ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਨ । ਜੀਜੇਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਕਿਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਬੌਧਿਕ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ  ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ । ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਜੀਜੇਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਗੇਲ , ਮਾਕਰਸ , ਫਰਾਇਡ , ਲਾਕਾਂ , ਕਾਂਟ , ਏਲਫਰੇਡ ਹਿਚਕਾਕ , ਡੇਵਿਡ ਲਿੰਚ , ਸਲੋਵਾਨੀਅਨ ਇਲੈਕਟਰੋਨਿਕ ਗੁਰੂ ਲਾਇਵਾਚ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮਿਲੇਗਾ । ਜੋ ਲੋਕ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੇ ਨਜਰੀਏ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨ  ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਇਡੇਗਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ,’ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ , ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ।ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਸੂਰਤ  ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜੀਜੇਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਚੀਜਾਂ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ , ਜਿਵੇਂ ਮੀਡੀਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਗੋਂ ਚੀਜਾਂ ਜਟਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ , ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਦਾ ਆਦੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।

ਚੋਮਸਕੀ ਦੇ ਨਜਰੀਏ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਚੋਮਸਕੀ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਟਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਚੋਮਸਕੀ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਖਾਸਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਚੋਮਸਕੀ ਜਦੋਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ , ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ , ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਸਿਆਮੂਲਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਚੋਮਸਕੀ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਭ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਸੂਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਅੱਜ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕੱਲ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਗੇ । ਚੋਮਸਕੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਤੁਸੀ ਸਚਾਈ ਪਰਗਟ ਕਰ ਦਿਓ , ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਚੀਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣਾ ਖਿਆਲ ਕਰਨ ਲੱਗਣਗੀਆਂ । ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਗਲਤ ਹੈ । ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ । ਮਸਲਨ ਚੋਮਸਕੀ ਦਾ ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ ਸਬੰਧੀ ਵਿਵੇਚਨ ਹੀ ਲਵੇ , ਇਸ  ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਰਾਗੂਆ  ਬਾਰੇ  ਵਿਆਪਕ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਹਨ । ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਣ ਲਈ ਨਵਾਂ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ? ਅਸੀ ਸੀ ਆਈ ਏ ਤੋਂ ਕੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ? ਸੀ ਆਈ ਏ ਨੇ ਗੰਦਾ ਖੇਲ ਖੇਡਿਆ , ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਕਿ ਸੀ ਆਈ ਏ ਬੇਹੱਦ ਗੰਦਾ ਸੰਗਠਨ ਹੈ । ਪਰ ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਨੂੰ ਸੀ ਆਈ ਏ ਦੇ ਬਾਰੇ ਨਵਾਂ ਕੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ? ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਜਰੀਆ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਸੋਵੋ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਚੋਮਸਕੀ ਦੀ ਸਮਝ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ । ਉਹ ਇਸਦੇ ਠੀਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ । ਉਹਨਾਂ   ਕੋਲ ਸਾਰੀਆਂ ਸਚਾਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਗਲਤ ਬਿੰਬ ਬਣਾਉਂਦੇ  ਹਨ । ਚੋਮਸਕੀ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਰੇਟਿਵ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀ ਸਾਰਾ ਦੋਸ਼ ਮਿਲੋਸ਼ੋਵਿਚ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮੜ੍ਹ ਸਕਦੇ । ਸਗੋਂ ਕਮੋ ਬੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਜਿੰਮੇਦਾਰ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੋਬਲ- ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭੜਕਾਇਆ , ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜਰੀਏ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਕੋਸੋਵੋ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਚੋਮਸਕੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਸ ਲਈ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸਚਾਈ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਤਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਥੀਓਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਥੀਓਰੀ ਦੇ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਤਥ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਲਤ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ।

ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅੱਜ ਅਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ । ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ  ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੇਖਦੇ ਸਾਂ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਜੀਜੇਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਜਾਰਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅੱਜ ਮਾਸ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ । ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ  ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਸੇ ਲੰਬੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ , ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ  ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ । ਤੁਸੀ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ , ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਸ ਕਲਚਰ ਦਾ ਹੀ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਮਾਸ ਕਲਚਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ । ਮਾਸ ਕਲਚਰ ਅੱਜ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ । ਜੀਜੇਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਪਰ ਯੁਵਕਾਂ  ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵਾਲੀ ਇਮੇਜ ਹੈ ਅਜਿਹੀ ਸੂਰਤ  ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ?

ਜੀਜੇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਵਾਂ ।ਦੁਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਮੈਂ ਲੈਨਿਨ ਵਰਗੀ ਮਜਦੂਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ । ਸਗੋਂ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ 1914 ਦੇ ਲੈਨਿਨ ਵਿੱਚ ਹੈ , ਉਸ ਸਪ੍ਰਿਟ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ , ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੈਨਿਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸਨ , ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ ਸੀ , ਰੂਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਾਰੇ ਸੋਸਲ ਡੇਮੋਕਰੇਟ ਦਲ ਯੁਧ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ । ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ , ਲੈਨਿਨ ਖੜੋਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ , ਅਨਿਰਣੇ(ਬਹੁਚਿੱਤੀ) ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨ । ਰੈਡੀਕਲ , ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਲੈਨਿਨ ਪਸੰਦ ਹੈ । ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ  ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਕਰਸ ਵਰਗਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਕਰਸ ਦਾ ਵਿਲੋਮ ਹੈ । ਲੈਨਿਨ ਤਾਂ ਮਾਕਰਸ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹੈ । ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਮਾਕਰਸ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਲਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸਾਜਿਆ । ਅਸੀਂ  ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਾਂ । ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਸਗੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰੇਡੀਕਲ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ।

‘ ਭੂਮੰਡਲੀਕਰਣ ਹੋਰ ਗ‍ਲੋਬਲ ਮੀਡਿਆ’ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚੋਂ – ਲੇਖਕ –  ਜਗਦੀਸ਼‍ਵਰ ਚਤੁਰਵੇਦੀ , ਸੁਧਾ ਸਿੰਘ

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: